Kraljeva lična vlast

U Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 6. januara 1929. godine desili su se krupni politički događaji koji su umnogome odredili njenu sudbinu. Toga dana kralj Aleksandar Prvi Karađorđević ukinuo je ustav, raspustio parlament, zabranio rad političkih stranaka i sindikata i zaveo ličnu vlast. Tako je, pre tačno devedeset godina počela šestojanuarska diktatura koja je formalno trajala do 3. septembra 1931. godine, odnosno do donošenja Oktroisanog ustava, a suštinski do 9. oktobra 1934, kada je kralj Aleksandar ubijen prilikom posete Marselju. Kako je do nje došlo?

Kraljevina SHS, čija je stogodišnjica osnivanja nedavno obeležena, prema Vidovdanskom ustavu (usvojenom 28. juna 1921) trebalo je da bude moderna parlamentarna monarhija s dinastijom Karađorđević na čelu. Ali, još od prvih godina postojanja ova država suočila se s brojnim teškoćama: vladala je ekonomska kriza, agrarna reforma nije bila do kraja sprovedena, a parlamentarni život potresale su česte krize, smene vlada i afere.

Posebnu težinu parlamentarnim sukobima davala je činjenica da su oni uglavnom vođeni na nacionalnoj osnovi, odnosno da su u njenom središtu bila neslaganja oko budućeg uređenja zemlje. Naime, prema Vidovdanskom ustavu Kraljevina SHS bila je organizovana na centralističkom principu, bez unutrašnjih granica ili autonomija. Taj koncept podržavale su „srpske” stranke – Narodna radikalna i Demokratska stranka (mada je za nju glasali i pripadnici drugih nacija), ali i Slovenačka ljudska stranka, Jugoslovenska muslimanska organizacija i nekoliki manjih stranaka.

S druge strane, Hrvatska seljačka stranka, za koju je glasao najveći broj Hrvata, zalagala se da unutar Kraljevine SHS Hrvatska dobije visok stepen samostalnosti, a za decentralizaciju države (doduše nešto umereniju) zalagala se i Samostalna demokratska stranka Svetozara Pribićevića. Sukobi i uvrede na nacionalnoj osnovi kulminirali su na zasedanju Narodne skupštine, održanom 20. juna 1928, kada je usred burne skupštinske rasprave Puniša Račić, poslanik Narodne radikalne stranke, u afektu iz pištolja ubio Pavla Radića i Đuru Basaričeka, poslanike HSS-a, i teško ranio Stjepana Radića, vođu ove stranke, koji je od posledica ranjavanja umro avgusta iste godine. To je dovelo do nemira i demonstracija u Hrvatskoj, ali i do stvaranja seljačko-demokratske koalicije u parlamentu, tako da se posle ovog događaja Narodna skupština više nije sastajala.

Komunistička partija je na prvim izborima, održanim u Kraljevini SHS, bila treća po broju glasova, ali je posle Obznane i ubistva ministra Milorada Draškovića njen rad zabranjen, pa je ona prešla u ilegalu. Na Četvrtom kongresu KPJ, održanom od 6. do 12. novembra 1928. u Drezdenu, rukovodstvo je pozvalo članstvo na ustanak, uz priznavanje prava svim jugoslovenskim narodima na samoopredeljenje.

Ni spoljne okolnosti nisu bile naklonjene mladoj kraljevini. U Italiji su na vlasti bili fašisti, koji su se zalagali za reviziju poretka stvorenog posle Prvog svetskog rata, uz otvorene aspiracije prema delovima Kraljevine SHS, a revizionističke tendencije, u nešto manjoj meri, osećale su se i u Austriji, Mađarskoj i Bugarskoj. Pojedini krugovi u ovim državama su u slabljenju i eventualnom raspadu Kraljevine SHS videli priliku za ostvarivanje svojih interesa. Sve te opasnosti i teškoće, uz još ranije ispoljenu sklonost prema autokratskim metodama vladavine navele su kralja Aleksandra da posle dužeg razmišljanja, ali i dobijanja prećutne saglasnosti pojedinih država, pre svih Francuske, koja je bila stub posleratnog uređenja Evrope – zavede diktaturu.

Osim što je ukinuo ustav i raspustio skupštinu, kralj je zabranio delovanje političkih stranaka i sindikata, kao i isticanje nacionalnih simbola i amblema, a uvedena je i cenzura štampe. Kralj je bio jedini nosilac vlasti, koja je bila neograničena, što se vidi i iz Zakona o kraljevoj vlasti, čije članove je prenela i „Politika”.

Kralju je bila potčinjena i nova vlada, na čijem se čelu nalazio armijski general Petar Živković. Ona je imala 13 resora, a među ministrima su, pored Srba, bili i predstavnici Slovenaca i Hrvata. Stvoren je i Sud za zaštitu države, koji je delovao pri Kasacionom sudu u Beogradu, a osnovane su i nove organizacije, poput Narodne odbrane, Jugoslovenske akcije, Soko Kraljevine Jugoslavije...

Za vreme diktature, u cilju jačanja države, kao nikada pre ni posle nje vođena je politika „integralnog jugoslovenstva”. Isticana je teza da su Srbi, Hrvati i Slovenci jedan „troimeni narod”, za šta su traženi i dokazi iz prošlosti, a jedna od omiljenih parola bila je „brat je mio, koje vere bio”. U skladu s takvom politikom, Kraljevina SHS je 3. oktobra 1929. preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju i pod tim imenom ostala do Drugog svetskog rata.

Šestojanuarska diktatura je ukinuta septembra 1931, donošenjem Oktroisanog ustava, posle čega su održani izbori na kojima je učestvovala samo jedna stranka – Jugoslovenska radničko-seljačka demokratija. O ovom periodu naše prošlosti istoričari danas imaju različite stavove. Mada je jasno da nije ostvarila cilj jer nije na duže staze rešila nacionalno pitanje, niti otklonila ekonomske teškoće, a za posledicu je imala gušenje demokratskih sloboda, ipak je jasno da je jedan od glavnih motiva za njeno uvođenje bila želja da se očuva država i spreči njen raspad. Da je jaka Jugoslavija smetala svima koji su želeli reviziju posleratnog poretka u Evropi govori i činjenica da je kralj Aleksandar ubijen 9. oktobra 1934, prilikom posete Francuskoj, kao jedna od prvih žrtava nadolazećeg fašizma u Evropi.