Kult Marka Kraljevića u Dalmaciji

„Dalmatinski Morlaci, gacajući u blatu do kolena, pevaju pesme o Kraljeviću Marku, o drugom Herkulu, čudu od junaštva.” Ovo je zapisao general B. Velden, jedan od prvih austrijskih guvernera Dalmacije, 1829. godine, u nemačkom časopisu „Inostranstvo” („Das Ausland”).

Za Mlečane, Morlaci su bili stanovnici dalmatinskog zaleđa, bez obzira na razliku u hrišćanskom obredu (pravoslavnom, odnosno „grčkom”, i katoličkom, dakle „latinskom”), jer su verski rituali bili jedina razlika koju su mogli da uoče. Ivan Lovrić, Sinjanin, student medicine u Padovi, u svojoj čuvenoj etnografskoj studiji objavljenoj 1776. u Veneciji kaže: „Naši su pravoslavni Morlaci iste narodnosti kao i Morlaci latinskog obreda.”

Koja je to „narodnost”? Nemački etnolozi i putopisci 19. veka, J. G. Kol (1851), F. Peter (1857), H. I. Biderman (1893), držeći se ključnih kriterijuma (jezika, običaja, narodne poezije), identifikovali su Morlake kao Srbe.

To potvrđuje i konstatacija jednog od najvećih istoričara Dalmacije, Grge Novaka (1969. godine): „Kad je godine 1797. pala Venecija, i cijela Dalmacija došla pod vlast Habsburgovaca, nije još uopće postojala hrvatska nacionalna svijest. Sve do početka četvrte decenije 19. veka ostalo je tako.”

Koliko je kult Marka Kraljevića među Morlacima bio snažan i živopisan svedoče nam upravo pomenuti istraživači. Tako J. G. Kol saopštava šta je video u Zadru: „Tu se nalazi jedan slavni muzej rimskih starina gde je izložena i kolosalna statua jednog rimskog cara. Morlački seljaci, kad siđu u grad sa svojih brda, često požele da uđu unutra. Oni tada traže statuu cara, koja, uostalom, izgleda sasvim herkulski, pa je onda jedan drugom pokazuju i pričaju da je to ’Marko Kraljević’. Onda se pobožno prekrste i poklone pred statuom kao da je to slika svetitelja.”

Kroz Marka, Morlak dočarava svoj karakterološki opus, svoju raspojasanost, „divljinu” kako kaže I. Lovrić, ali i prezir prema oskudici: „Morlaci nemaju često ništa drugo da jedu osim pure (kačamaka) i sira, ali kad uz to ima i vina, ipak pevaju o delima Marka Kraljevića.”

Enciklopedista Dalmacije F. Karara u monografiji „Opis Dalmacije” (1846–1848) piše da, u viziji Morlaka, Marko „nije mrtav već spava na svom maču; probudiće se kada Bog izvuče to oružje iz korica”.

Marko je poslužio čak i kao etalon epidemioloških postignuća: generalnog providura mletačke Dalmacije, A. Kverinija, zbog zasluga u obuzdavanju kuge, Morlaci su, u italijaniziranoj varijanti, slavili ovim stihovima: „E dice ognuno questa generale / Boga mi a Marco Kraglievic eguale”.

U „morlačkoj” imaginciji Marko je bio odsjaj kosovskog mita, osvetnik Lazara, popravljač istorije čiji je džinovski raspon koraka obeležavan kamenjem odnosno „skakalima”. F. Peter je zabeležio: „Jednom mi moj vodič, u okolini Knina, pokaza nekoliko kamenova na putu, koji su jedan od drugog bili po nekoliko hvati (hvat = oko 1,9 metara) udaljeni, i tvrdio je, sasvim ozbiljno, da je hrabri Marko Kraljević koračao od jednog do drugog.”

Dalmatinski franjevci nastojali su da iskorene narodnu tradiciju i verovanja kod katoličkih Morlaka ili, ako bi to moglo biti kontraproduktivno po njih, da tu istu tradiciju redizajniraju, krivotvore. Tako fra Gašpar Vinjalić, franjevački hroničar iz 18. veka, tvrdi da su pomenuta kninska skakala tragovi kopita konja kojeg je jahao kninski podban Marčinko u borbi s Turcima. Vinjalić piše da su Turci, „čudeći se” i diveći se, sami obeležili te konjske skokove koji se, kaže on, zovu „skakala bana Marčinka”!

Ali, i katolički zaselak Mrnjavci u selu Lovreću, kod Imotskog, ima svoje skakalo. Ta skakala i toponomastičko podudaranje sela (Mrnjavci) s dinastijom kojoj je pripadao Marko (Mrnjavčevići) poslužiće za inventivnu tezu, plasiranu polovinom 18. veka, po kojoj Marko odnosno njegovi preci potiču iz Lovreća, a čiji je autor takođe čuveni hroničar, fra Andrija Kačić Miošić.

Istoričar Imotske Krajine Ante Ujević (1991) tvrdi da je oko Lovreća lovio car Dušan Nemanjić, tamo zavoleo budućeg kralja Vukašina, pa je njega, sina mu Marka i Markove stričeve, Gojka i Uglješu, poveo sa sobom u Prilep što, po Ujeviću, odgoneta kako se desilo da „hrvatski” Mrnjavčevići postanu „makedonski” velikaši.

Tomovi bi se mogli ispisati o konvertitskoj potrebi prekrađe identiteta. U dubljem smislu, reč je o tome da se, na iščašen način, udovoljava nalogu podsvesnog uma koji šalje „po svoje”, ostavljene stvari.

Početkom 17. veka, Ivan Tomko Mrnavić, titularni biskup bosanski, Šibenčanin, dodao je sebi drugo prezime (Mrnavić) „uveren” da potiče od roda Mrnjavčevića.

Markov kult davno je zapljusnuo i dalmatinsko primorje. Poznati pisac Petar Hektorović, Hvaranin, u svom delu „Ribanje i ribarsko prigovaranje”, štampanom 1556, donosi pesmu „Kraljević Marko i brat mu Andrijaš”.

Splićanin Vicko Solitro, u zbirci mletačkih dokumenata koju je objavio 1844, citira pismo splitskog gradskog rektora (načelnika) upućeno venecijanskoj vladi, u kojem se navodi da je jedan vojnik na splitskom trgu, godine 1574, pevao pesmu o Kraljeviću Marku i da su svi okupljeni pevali zajedno s njim. „Jer, svi znaju ovu pesmu”, izveštava rektor.