Ktitor srpskog dvora prosvete

Da je 1859. godine Svetoandrejska skupština okončana drugačije, raskošno zdanje u centru Beograda bilo bi dvor kneza Đorđa Karađorđevića i kneginje Sare, zaslugom njenog oca Miše Anastasijevića, najbogatijeg Srbina u 19. veku. Ovako, velelepna građevina, u kojoj je danas Rektorat Beogradskog univerziteta, postala je 1863. dvor srpske prosvećenosti – voljom Miše Anastasijevića, jednog od najvećih dobročinitelja svog naroda.

Rođen je na današnji dan 1803. godine, u mestu Poreč u Đerdapskoj klisuri, na granici turskog i austrijskog carstva. Majka mu je umrla nekoliko meseci po porođaju, a otac je preminuo pre Mišinog trećeg rođendana. Tokom burnih godina Prvog i Drugog srpskog ustanka, dečaka je odgajila pomajka Milja. Njena je zasluga što je Miša u Poreču 1808. stekao prvi „kapital”: upisala ga je u osnovnu školu, jednu od prvih u Karađorđevoj Srbiji, gde je izučio „bukvar, psaltir i računicu”. Zahvaljujući stečenim znanjima, postavljen je 1814. za privremenog učitelja u Poreču – imao je tada nepunih 12 godina. Radio je potom kao pisar i trgovački pomoćnik, svugde se dokazujući kao otresit, bistar i marljiv momak. Zato ne čudi da je 1817. knjaz Miloš golobradog Mišu postavio za carinika na Dunavu, što je bila izuzetno odgovorna i uticajna dužnost. Službovao je narednih pet godina, a onda zaplovio trgovačkim vodama. Od tada započinje životopis nalik američkom snu. Siroče koje je dobar deo detinjstva provelo po zbegovima, pre navršene tridesete godine postaje vlasnik prave multinacionalne kompanije. Uprava je bila u Beogradu, a glavna kancelarija u Bukureštu. Poslovna imperija, izrasla na monopolskoj trgovini stokom i solju, upošljavala je 10.000 ljudi u 23 velika stovarišta u podunavskim i posavskim gradovima, Mišina flota brojala je osamdesetak brodova, a posedovao je i devet spahiluka u Vlaškoj.

Riznica Miše Anastasijevića vazda je bila otvorena za prosvetne potrebe. Smatrao je, a to i ličnim primerom potvrđivao, da su imućni ljudi dužni da pomažu uzdizanje naroda. Pisce je novčano podupirao, plaćao im štampanje i distribuciju knjiga. Kada je 1846. osnovano Beogradsko čitalište, zdušno je finansijski podržao njegov rad. Široke ruke bio je i kada je davao priloge za škole, crkve i sirotišta u Srbiji i Rumuniji.

Ličnost s tolikim bogatstvom i uticajem nužno je bila uključena i u politički život. Na tom polju, imao je jednu veliku, ali neostvarenu ambiciju. Naime, najmlađa od njegovih pet kćeri, Sara, bila je udata za Đorđa Karađorđevića, voždovog unuka i sinovca Aleksandra Karađorđevića, kneza Srbije od 1842. do 1858. godine. Anastasijevićeva plan je bio da svog zeta dovede na presto, umesto kneza Aleksandra. Korak u ostvarenju te namere bio je i podizanje palate u centru Beograda, koja je trebalo da bude dom novog vladara i njegove ćerke mezimice. Sukob kneza Aleksandra i Državnog saveta kulminirao je sazivanjem Svetoandrejske narodne skupštine u decembru 1858, koja je posle jednomesečnog zasedanja prinudila kneza na abdikaciju. Međutim, većina poslanika bila je za povratak knjaza Miloša na vlast, pa se Mišina zamisao izjalovila.

Anastasijević se nakon Svetoandrejske skupštine, čiji je predsedavajući bio, potpuno povukao iz političkog života Srbije. Preselio se u Rumuniju, a u Beograd je dolazio samo u posebnim prilikama. Jedna od takvih zbila se 13. februara 1863. godine. Tada je zastupniku ministra prosvete i crkvenih dela Kosti Cukiću predao zaveštajno pismo, u kome je naveo: „Rešio sam da poklonim za potrebe otečestva moju veliku novosagrađenu kuću na ovdašnjoj Velikoj pijaci podignutoj.”

Na Malu gospojinu iste godine, zgradu je u ime Velike škole, ondašnje najviše obrazovne institucije, primio njen rektor, profesor Konstantin Branković. Osim Velike škole, koju su činili Pravni, Filozofski i Tehnički fakultet, u najveću i najlepšu prestoničku zgradu uselila se i gimnazija, Narodna biblioteka, muzej i ministarstvo prosvete. Kapetan Mišino zdanje, od tada do danas, prestoni je dom prosvete, nadživevši tako sve dinastičke, političke i ideološke mene u minulih vek i po srpske istorije.

Simbolički pečat na Anastasijevićeva pregnuća u pomaganju prosvećivanja naroda iz koga je potekao, stavila je smrt – kapetan Miša preminuo je na Svetog Savu, 1885. godine, u svom domu u Bukureštu. Sahranjen je u crkvi Svetog Arhangela Mihaila, koju je kao zadužbinu podigao na svom imanju u obližnjem selu Kležanj.