Zašto se kaže: „Plaća kao Tešman svinje”

Šabac – Kod Miloša Obrenovića, knjaza Srbije, Teodor Tešman Soldatović, rođen u tadašnjem Malom Bratačiću 1799/1800. godine, danas Bastavu, bio je načelnik Sreza rađevskog i major. Knez Mihailo ga je postavio za načelnika Okružja podrinskog i deputirca Skupštine, a ražalovao ga je novi vladar iz suprotstavljene dinastije, knez Aleksandar Karađorđević. Kad nije ratovao s Turcima ili obavljao važne državne poslove, Tešman Soldatović bio je jedan od najvećih marvenih trgovaca na šabačkoj pijaci, gde je imao svoje magaze, obore, hotel, kafanu... a po njemu se zvao i čitav jedan sokak.

Trgovao je Tešman Soldatović više od tri decenije krupnom stokom, ponajviše svinjama, od Rudnika do Drine, i prodavao je austrijskim i ugarskim nakupcima. Njegovi agenti i trgovački pomoćnici su tokom godine ugovarali posao sa srpskim seljacima, svako za svoj rejon, a onda su s odgovarajućim palocijama kretali ka Šapcu. Stočari su za predata grla na takozvanim štacijama dobijali obilete, kao priznanicu za konačnu naplatu po obavljenom izvozu. Tešman je kancelariju u Šapcu otvarao sredinom marta i ostajao do završetka trgovačke sezone, krajem maja, a potom se vraćao u Bastav.

Iz tog vremena za bogatog trgovca, koji ume da dobro zaradi, a da pritom ne škrtari, ostala je u narodu izreka „Plaća kao Tešman svinje”, koja se može i danas čuti u šabačkom kraju.

„Zapaćenoj i užirenoj stoci valjalo je iznaći i otvoriti nove i veće pijace, prvo u zemlji, potom i u inostranstvu. Kad je krenuo Rađevinom od kuće do kuće da luči ugojene ovce s jaganjcima, koze s jarićima ili mršave svinje, palocije, svaki domaćin, svaka udova-samotnica pratila je novog i premladog trgovca brižno i uz svako izlučeno grlo stoke dodavala mu dvaesluk, groš, katkad i dva! – Da ti se, sinko, nađe na putu, po tuđini. I da moreš otići što dilje do bolje pijace, na dobro i sebi i nama, svima… Nije prošao ni pola Rađevine, kesa puna”, zapisao je o trgovačkim počecima Tešmana Soldatovića književnik i publicista Mladen St. Đuričić (1889–1987), koji je na razmeđu vekova bio šegrt kod Tešmanovih naslednika (iz tri braka imao je osam sinova i jednu ćerku) u Šapcu, koji su ovde prozvani Tešmanovići.

Tešman Soldatović je trgovao na Maloj pijaci u Šapcu, na prostoru na kojem je sredinom dvadesetog veka izgrađen takozvani Zorkin soliter, a koji sadašnja gradska vlast namerava da pretvori u Vinaverov trg. Veliku pijacu u centru varoši već ranije su bili zauzeli Nikola Milićević Lunjevica (deda potonje kraljice Drage Obrenović) i stariji šabački trgovci. Tešmanova kancelarija i kafana nalazile su se u kući na uglu sadašnjih ulica Karađorđeve i Prote Smiljanića. Ova druga, koja se proteže sve do Gradskog stadiona, dugo je bila poznata kao Tešmanovića sokak.

Glavne magaze Tešman Soldatović je držao na samoj pijaci, a obore između sokaka koji su vodili na Bair, prema Savi. U te obore je Toma Vučić Perišić, kome je Tešman 1834. godine pomogao da protera zaostale Turke iz sokolskih sela, zatvarao učesnike Katanske bune 1844. godine. Posao iz kancelarije i kafane Tešmanovi sinovi će docnije preneti preko puta, u novopodignuti Tešmanovića hotel, koji će imati gostionicu, pivnicu i trgovačke sobe pod arkadama.

U tom kraju Šapca, koji se i danas naziva Donji šor, nalazile su se i kafane „Šopron”, „Zlatni Prag”, „Slavija”, „Šaran” i „Beli orao”. U njima su se, takođe, sklapali trgovački poslovi. „Šopron” je dobio naziv po kupcima svinja koji su u Šabac dolazili iz istoimenog grada na zapadu Mađarske.

Oko 1860. godine, na preporuku stranih trgovaca, Tešman je ušao u novi posao – sa suvom šljivom, koja će već u narednoj deceniji postati jedan od najznačajnijih izvoznih proizvoda Srbije. Ulazak Lazara Cukića i dizanje srpske zastave na šabački grad 1867. godine proslavio je s dva vola na ražnju, koje je naredio da se ispeku i besplatno podele narodu na Maloj pijaci.

Čuveni trgovac Teodor Tešman Soldatović je umro 1876. godine u rodnom selu. Sahranjen je na porodičnom groblju nedaleko od kuće, koja je (s okućnicom) danas pod zaštitom države. Njegov lik nije sačuvan ni na fotografiji, ni na slikarskom platnu, ali su zato ostala dva spomenika. Jedan na grobu, a drugi krajputaš, na mestu gde su ukopnici prvi put spustili sanduk radi predaha. Ti „duplikati” tumače se kao znak njegove posebnosti.