Srpski jezik još je u rasulu

Zanimljiva rasprava jezičkih stručnjaka (i ponekog političara) na stranicama „Politike” u osnovi pokazuje da Srbi još nemaju dovoljno funkcionalan (lingvistički dobro zasnovan na evropskoj praksi) normativ učevnog (standardnog, književnog) jezika koji ispunjava svoju osnovnu svrhu, sadržanu u objedinjavanju naroda kao celine. O čemu je reč?

Vuk Stefanović Karadžić je učinio šta je znao i mogao u prvoj polovini 19. veka, kada je u Evropi većina naroda, pa i slovenskih, uobličavala svoje standardne jezike. Reč je o jezicima s pravilima koja se uče u školama jer je u pitanju jezik koji ima neizbežnu ulogu da služi narodnom kolektivu ne samo da se ljudi određenog naciona međusobno bolje i lakše sporazumevaju nego i da se jedan narod i politički objedini na najbolji način, jer je jezik bio i ostao najbolje i najprirodnije „koheziono” sredstvo bez koga nema istorijskog (stvarnog, identitetskog do kraja) političkog naroda.

Vuk je u izgrađivanju učevnog jezika imao mnogo protivnika. Jedni su mu prigovarali da pravi jezik po diktatu Beča preko njihovog službenika Jerneja Kopitara (tada cenzora svih slovenskih knjiga na teritoriji Austrougarske)) da bi se izvelo, prvo, olakšano vladanje Beča većinom Slovena u njihovoj carevini i, drugo, da se srpski narod jezički spoji s Hrvatima, a da se umanji (tada veće nego što je danas) jezičko (pa time i političko) vezivanje Srba za Ruse kao veliki pretežno evropski, ali i, delom, azijski narod.

Nije pogrešno priznati da u tome ima istine. Uostalom, ništa čudno. Jezik je onaj domen narodnog „proizvoda” kojim se politika morala  baviti uvek, pa i danas. Malo koji je jezički reformator kao Vuk uveo „čist” narodni jezik za potrebe svoga naroda. Ni Nikoli Tesli se nije dopao taj put kojim je Vuk krenuo i „raskrstio” s onim književnim jezikom koji je vladao u delovima srpskog naroda koji su imali sreću da se opismenjuju i knjige slobodnije pišu. Književni jezik u tim delima bio je, istina, mešavina stare srpske jezičke „redakcije” s jezikom u ruskim knjigama. Ostalo je zapisano da je pomenuti naš najveći um ili među najvećim srpskim umovima i naučnim darodavcima  celom svetu kazao: „Uveo je čobanski jezik, pa umesto da smo u profinjenosti jezika i pojmova pošli naprijed, otišli smo natrag” („Tako je govorio Tesla”, „Stari prostor”, Novi Sad – Zemun, 2004, str. 35). Objektivnije gledanje reklo bi da su se za takav (Vukov) put stekli sticaji i stvarnih pojava u tadašnjem kulturnom i političkom životu Srba, da se nije mogao ostvariti bolji put u sačinjavanju srpskog književnog jezika.

Podržan od Beča, Vuk je s dotadašnjim književnim jezikom mogao da raskrsti jer taj jezik nije imao većinsko utemeljenje na osnovi narodnih govora sadržanih i u narodnim pesmama koje do Vuka uglavnom nisu bile zapisane. Dogodilo se to iz dva razloga. Malo je koji evropski narod bio toliko dugo pod stegama turske carevine koju je često vodio put prema zidinama Beča, centra druge snažne carevine. Posle Prvog srpskog ustanka i uspeha u oslobađanju Srba, nastupio je period gušenja ustanka i izbeglištva viđenijih Srba kojekude po Evropi. Drugi evropski narodi su, uglavnom, imali nešto više istorijske sreće pa nisu morali da sačinjavaju svoje učevne jezike kojima bi se previše udaljavali od svoje jezičke prošlosti. Biće da su zato ostali slovenski jezici međusobno bili i ostali do danas sličniji dok je srpski (vukovski) učevni jezik ostao do danas u mnogo čemu „autohton” u odnosu na njih.

I samo još koju reč o današnjem, može se slobodno reći, priličnom rasulu srpskoga učevnog jezika. Vuku nije uspelo da (po svojoj želji i nameri) objedini sve Srbe u jednom izgovoru. (I)jekavskom nije uspelo da u učevnom jeziku preovlada. Kasnije je Srbima stiglo i, planirano od davnina, novo polatiničavanje, posebno uspešno izvedeno preko vlasti u jugoslovenskoj državi, kada su Srbi, favorizacijom latiničkog pisma (hrvatske gajice), primoravani na zamenjivanje svoje milenijumske ćiriličke azbuke, s obmanom da će to biti dovoljno da se „povezuju s latiničkim civilizacijama”, a oni u naivnosti poverovali u to.

Dakle, Srbi su (i) danas razbijeni i po izgovoru i po pismu, (za razliku čak i od svih onih koji su, u poslednje vreme naročito, sačinjavali svoje varijante, neki i na posebno „paradoksalan način” – dobra i tačna ocena Odbora za standardizaciju srpskog jezika) tako što su bili u prilici samo da preimenuju srpski jezik, jer svoj poseban jezik nisu mogli stvoriti, pa su „novi” jezik stvorili preimenovanjem već postojećeg srpskog jezika, što je, kao postupak, nepoznato u drugim jezicima i narodima Evrope i sveta i u lingvistici i u životu.

Pokušaj „prekodrinskih” Srba s prvim rukovodstvom u Republici Srpskoj da se, potkraj 20. veka, samo u službenom jeziku (bez ikakvog zabranjivanja ijekavice u svim drugim jezičkim stilovima i upotrebama jezika) objedine s većinom Srba na ekavici i ćirilici, nažalost nije naišao na podršku srpskih lingvista i filologa posebno, iz iluzornog straha da će tako drugi istojezičnici reći da ijekavica nije srpska – nema lingvističko utemeljenje, pa se mora oceniti da su „prekodrinski” Srbi pokušali da dorade nameru Vuka i da uklone prilično vidno rasulo u učevnom jeziku Srba, što nije dobra i korisna osobina ni u identitetskom, ni u političkom ni u smislu jačanja srpske objedinjujuće opšte kulture i stvaranja napredovanja ni u naučnim dostignućima uopšte.

Može se proceniti da će se Srbi, ipak, u skorijoj ili malo daljoj budućnosti neizbežno objediniti u učevnom jeziku ili ubrzano kroz delovanje lingvista i vlasti, ili na osnovu prirodnih datosti i kretanja, kako je to ocenio nedavno preminuli veliki srpski istoričar, Srbin „prekodrinac” – Milorad Ekmečić.

Jezikoslovac, osnivač prvog Udruženja „Ćirilica”