Prvi i poslednji čačanski knez

Čačak – Uprava grada naumila je da na glavnom čačanskom trgu postavi spomenik knezu Stracimiru Nemanjiću, utemeljivaču mesta, i od vajara zatražila idejno rešenje skulpture, obećavši tri nagrade za najbolje radove, milion, pola miliona i 350.000 dinara. Na tom središnom prostoru grad šest decenija nema nikakvo istorijsko spomeničko obeležje, što i nije neobično, jer izreka veli da je Balkan uvek proizvodio više istorije nego što je narod mogao da podnese.

Sad se sve prepušta umetnicima na maštu, jer nema sačuvanog lika kneževog, niti jasnih podataka o njegovom životopisu.

U papirima oko konkursa navodi se samo:

„Stariji brat Stefana Nemanje, rodonačelnika dinastije Nemanjić, knez Stracimir, rođen je oko 1110. Upravljao je između 1168. i 1189. područjem na severnoj granici srpske države, oblašću oko Zapadne Morave, današnjeg Čačka i dalje od Bresnice...

Gradnja Manastira Bogorodice Gradačke (današnja Crkva Svetog Vaznesenja u Čačku) bila je oko 1186–1189. godine, jer se poslednji put njen ktitor, knez Stracimir, pominje u istorijskim izvorima, 25. novembra 1189. u pismu pape Klimenta trećeg (kojim preporučuje novog dubrovačkog nadbiskupa). Nije sačuvan lik kneza Stracimira, niti bliži istorijski podaci. Jedan njegov pečat čuva se u Narodnom muzeju Srbije, fotografija pečata se nalazi u prilogu konkursne dokumentacije...”

Istoričar ovdašnji, dr Miloš Timotijević beleži da je prvi javni spomenik u Čačku podignut u čast drugog dolaska kneza Miloša Obrenovića na vlast u Srbiji, 1859. To je bio obelisk od drveta na kamenom postamentu, rad Jakova Krena, a uklonjen je već devedesetih godina tog stoleća kada se pristupilo regulaciji kasabe.

Posle Drugog svetskog rata novi vladari i pobednici postavili su 1955. na trgu kompoziciju Gradimira Aleksića, akademskog vajara iz Beograda.

„Centralni deo spomenika napravljen je od uspravnog mermernog stuba, a levo i desno od njega bila su postavljena dva poluležeća muška akta od bronze u natprirodnoj veličini naglašene muskulature, sa bolnim grčevima koji im izobličuju lica. Cela kompozicija postavljena je na mermerni plato na glavnom gradskom trgu kojem je 29. oktobra 1955. godine ime promenjeno iz Trga palih boraca u Trg ustanka”.

Sklonjen je već 1961. jer nije bio po volji političarima tog doba. Pripovedalo se tada, uvek u pola glasa dabome, da nije bio po ukusu predsednika SFRJ Josipa Broza Tita dok je prolazio kroz Čačak, pa je već 1961. uklonjen i od tada seljen sve dalje od trga koji je u prvoj polovini prošlog veka bio pijaca, stočna i opšta.

Danas ti liveni ranjenici borave u krugu fabrike „Cer”, gde su dospeli 4. jula 1991, okružen je korovištem i naslaganima paletama. Posećuju ih samo delegacije čačanskog SUBNOR-a, uglavnom jedared godišnje.

U knjizi „Znamenja slobode”, objavljenoj pre četvrt veka, istoričar Milovan Vulović zabeležio je da je tada na području Čačka postojalo šest spomenika posvećenih ustanicima protiv Turaka, 23 su bila podignuta ratnicima iz balkanskih i Prvog svetskog rata, a 155 je postavljeno u slavu učesnika NOR-a.

Videli smo kako je prošao prvi čačanski spomenik posvećen Milošu Velikom koji danas u Čačku nema svoje obeležje, smatra se da je dovoljna i ulična tabla. A neka buduća pokolenja meštana svedočiće o sudbini belega knezu Stracimiru, ako se i taj daleki predak zameri političkoj eliti dolazećeg doba.