Dan nezaborava

Smederevo – Pisak lokomotive na železničkoj stanici, tačno u 14.14 sati, podsetio je juče žitelje Smedereva na 5. jun 1941. godine, kada je eksplozija municije smeštene u tvrđavi sravnila grad sa zemljom. Broj poginulih nikada nije tačno utvrđen, a pojedini izvori navode da je bilo čak 4.000 stradalih. Od 2.400 kuća, koliko je Smederevo tada imalo, samo četvrtina njih prošla je bezoštećenja.

Ovakvom bilansu ljudskih i materijalnih gubitaka kumovao je splet okolnosti: na železničkoj stanici ispred same tvrđave bilo je neuobičajeno mnogo sveta, budući da je bio pijačni dan, a i tog 5. juna u školama su deljena svedočanstva o završenim razredima, pa je, osim đaka iz okolnih sela, u Smederevo došlo i mnogo njihove rodbine. Peti u mesecu je u to vreme bio i datum kada su državni činovnici iz čitavog sreza dolazili u grad da podignu plate.

Na peronima se tako stvorila neviđena gužva, pa je i postavljeni voz za Veliku Planu kasnio u polasku, čekajući da kompoziciji budu pridodati vagoni. Upravo to kašnjenje bilo je kobno za više od, procenjuje se, hiljadu nesuđenih putnika, među kojima je smrt zadesila i 17 glumaca Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada, koji su prethodne večeri gostovali u Smederevu...

Eksplozija municije lagerovane u tvrđavi napravila je krater prečnika pedeset i dubine oko devet metara, a na grad se tada sručilo najmanje 4.000 tona kamena iz raznetog čeonog zida tvrđave.

Uzrok eksplozije nije nedvosmisleno utvrđen, iako su okupacione vlasti sprovele detaljnu istragu. Najviše istoričara je sklono da podrži tezu o samozapaljenju, usled visokih temperatura, ali jedan broj njih tvrdi da ima indicija da je u pitanju diverzija koju su izveli komunisti. Prema tom tumačenju, o tome se u posleratnoj istoriografiji nije govorilo, jer su stradanja civila daleko nadmašila štetu nanetu nemačkoj vojsci.

Juče je pomen poginulima održan kod Spomen-kosturnice podignute 1942. godine, a program obeležavanja „Dana nezaborava” počeo je tačno u 14.14 sati kada se simbolično oglasio pisak lokomotive na železničkoj stanici. Na spomenik žrtvama položeni su venci, a u opštinskoj kući je priređen prijem za preživele i porodice stradalih u eksploziji. U Istorijskom arhivu Smedereva otvorena je izložba fotografija koje svedoče o nezapamćenoj tragediji.