(Ne)briga o zemnim ostacima predaka

Nedavno je u prostorije „Veritasa” u Beogradu navratio Drago M., rodom iz istočne Bosne, i ispričao mi sledeću priču: Institut za nestale osobe BiH, pod pretpostavkom da se radi o posmrtnim ostacima bošnjačkih (muslimanskih) žrtava iz devedesetih godina prošlog vijeka, počeo je u maju 2015. ekshumaciju jedne masovne grobnice u rejonu Crnog vrha u blizini mesta Snagovo, na području opštine Osmaci, koja pripada Republici Srpskoj. Međutim, već na prvi pogled, po izgledu leševa i po predmetima koji su nađeni među kostima, bilo je jasno da su leševi iz nekog ranijeg vremena, verovatno iz Drugog svetskog rata, pa se prestalo sa daljom ekshumacijom te je tek otvorena grobnica odmah i zatvorena.

Otkrivanjem ove grobnice, po Draginim riječima, potvrdila se priča, koju Srbi ovog kraja šapatom prenose poslednjih 75 godina, da su partizani na ovom području likvidirali oko 1.000 četnika iz Šumadije, koji su se vraćali odatle krenuli nazad u Srbiju. Meni se lično obraća s molbom da ovu priču prenesem nadležnim organima i institucijama u regionu, posebno u Srbiji i Republici Srpskoj, ne bili ko reagovao u cilju obeležavanja i zaštite ove lokacije. Dade mi i kontakt Bože, koji živi i radi na području gde su se pomenuti događaji odigrali i ima više informacija o tome.

Iako ništa ne obećah, ipak počeh da proveravam Draginu priču.

Na internetu naiđoh na mnogo tužnih i mučnih tekstova o masovnim grobnicama i njihovim ekshumacijama na Crnom vrhu u rejonu sela Snagovo kod Zvornika. Prema rečima portparolke Instituta, Lejle Čengić: na području Snagova u ranijim godinama (pre 2015) otkriveno je sedam sekundarnih masovnih grobnica, iz kojih je ekshumirano 818 skeletnih ostataka iz perioda devedesetih. U rejonu Crnog vrha pronađena je i najveća masovna grobnica u BiH, iz koje su ekshumirani posmrtni ostaci zvorničkih Bošnjaka ubijenih 1992, a na tom području je pronađeno i dosta skeletnih ostataka Podrinjaca, koji su ubijeni u julu 1995. prilikom prelaska na „slobodnu teritoriju”.

Mnogo manje tekstova se odnosi na ekshumaciju iz 2015, o kojoj govori Drago M. Priča ide ovako: Početkom maja 2015. meštani Snagova prilikom gradnje česme naišli su na masovnu grobnicu. Pozvali su nadležne iz Instituta za nestale osobe BiH koji su odmah reagovali i nakon nekoliko dana grobnicu zatvorili. Javnosti su objasnili da je nakon antropološkog pregleda utvrđeno da se tu nalaze žrtve iz Drugog svetskog rata. Meštani su uvereni da su to ubijeni Bošnjaci iz Podrinja. I nije im jasno zašto su pronađena tela ponovno zakopana, a proces ekshumacije završen.

Odgovor na to pitanje, kako prenose mediji, dala je već pomenuta potparolka Instituta, Lejla Čengić: „Tom prilikom otkriveni su posmrtni ostaci najmanje 15 žrtava. Međutim, nakon antropološkog pregleda i pregleda skeletnih ostataka, kao i procene njihove starosti te predmeta koji su pronađeni uz žrtve, velika je verovatnoća da nije reč o žrtvama iz mandata Instituta za nestale osobe, odnosno da nisu žrtve iz proteklog rata. S obzirom na to da je zaključeno da žrtve nisu iz našeg mandata smatrali smo da ekshumaciju ne bismo trebali nastaviti.”

Neki mediji prenose izjavu profesora istorije Nazima Ibrahimovića koji navodi da bi to mogle biti i kosti partizana, odnosno partizanskih ranjenika iz septembra 1943. jer se na tom mestu izvesno vreme nalazio dio glavne partizanske bolnice, u kojoj je bilo još i tifusara od Sutjeske.

Božo je kao policajac u maju 2015. bio na licu mesta na Crnom vrhu kada je otvorena masovna grobnica. Pored predstavnika Tužilaštva i Instituta, okupilo se mnogo i drugog naroda, uglavnom Bošnjaka, među kojima je bilo i nekoliko muftija. Upravo je Božo, nakon što je mašina skinula površinski sloj zemlje, prvi pregledao kosti. Na prvom skeletu pronalazi metalnu kokardu, na drugom kandilo, treći je bio dečji. Držeći u podignutim rukama kokardu i kandilo, okrenuo se prema okupljenoj masi i upitao ih: „jesu li ovo muslimanska obeležja”, nakon čega su se okupljeni razišli a predstavnici Instituta su tek otvorenu grobnicu odmah zatrpali. I kako onda tako i danas.„Ćuti država. Ćuti i crkva. Svi znaju i svi ćute, kao što su ćutali i u vreme ’bratstva i jedinstva’”, rezignirano završava Božo naš poduži telefonski razgovor.

I Dragi i Boži sam obećao da ću o ovoj neobeleženoj masovnoj grobnici na Crnom vrhu za „Politiku” napisati jedan tekst i na taj način pokušati da utičem na savest odgovornih, crkvenih i svetovnih vlasti u regionu, da se prema ljudskim zemnim ostacima, bez obzira na to ko su i šta su te osobe za života bili, treba odnositi civilizovano – ako se već ne mogu identifikovati i predati porodicama, dostojanstveno ih treba pokopati i mesto pokopa obeležiti, kao što se radi sa zemnim ostacima žrtava svih sukobljenih strana iz ratova devedesetih sa istih prostora.

Direktor Dokumentaciono informacionog centra „Veritas”

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista