„Vlasovci” u vrtlogu rata

U   oslobađanju Praga od Nemaca pre 75 godina, pored jedinica sovjetske Crvene armije, učestvovali su i pripadnici tzv. Ruske oslobodilačke armije (ROA), poznatiji kao „vlasovci”. Reč je o ljudima koji su u godinama najvećeg rata vojevali protiv svojih zemljaka, a pod komandom sovjetskog generala i nemačkog kolaboracioniste – Andreja Andrejeviča Vlasova. Tih majskih dana 1945. u češkoj prestonici, sticajem okolnosti, našli su se na strani pobednika. Bio je to dobrovoljan, patriotski čin samih vojnika, suprotan dotadašnjim naredbama njihovog komandanta. Ali i – uzaludan...

Priča o „vlasovcima”, koji su tog ratnog proleća pokušali sa sebe da skinu ljagu koja ih je pratila, i koje su jednako prezreli i njihovi sovjetski zemljaci i Česi koje su oslobađali od nacista, potegnuta je iz arhiva da bi najavila prve inicijative prema kojima bi Prag, u kojem su ginuli, morao da pamti njihovu žrtvu, da im posveti neki znamen.

Čini se da nijedno dosadašnje obeležavanje Dana pobede u Drugom svetskom ratu nije izazvalo toliko oprečnih tumačenja događaja od pre 75 godina kao ovogodišnje. Većina država koje su bile pod okupacijom Hitlerove Nemačke, a koje su posle godina teškog ratovanja oslobodile sovjetske trupe, odjednom je počela da pronalazi „istorijske dokaze” prema kojima su se pripadnici Crvene armije u svemu pomenutom našli maltene slučajno, a ne zarad borbe protiv nacizma.

U tu priču uklapa se i sudbina generala Vlasova (1901–1946), jednog od najcenjenijih Staljinovih vojskovođa i učesnika bitke za Moskvu 1941. Godinu dana nakon oslobođenja sovjetske prestonice, tokom Ljubanske ofanzive na Volhovskom frontu, jedinice kojima je komandovao našle su se u okruženju nemačke 2. udarne armije, a sam Vlasov je zarobljen. U zamenu za slobodu prihvatio je saradnju s vođstvom Trećeg rajha i preuzeo komandu nad „Ruskom oslobodilačkom armijom”, formiranom od zarobljenih sovjetskih vojnika i protivnika Staljinovog režima. Ponovo nije imao sreće: u ruke Sovjeta pao je 1945, da bi po okončanju rata bio optužen za pokušaj državnog prevrata. Lišen je svih vojnih i civilnih priznanja, osuđen na smrt i – obešen.

Onih koje je Drugi svetski rat primorao da se, bez sopstvene želje, ali ruku podruku s istinskim izdajnicima, bore protiv rođene domovine bilo je, praktično, u svim zemljama. U Sovjetskom Savezu one koji su, bez obzira na okolnosti, stupili u službu neprijatelja po pravilu je čekala – smrtna kazna. Sa druge strane, uslovi u nemačkim zarobljeničkim logorima bili su užasni. Posebno za sovjetske zarobljenike. Pristupanje „ROA” bilo je, ako ništa drugo, šansa da se preživi. A voljnih da krenu tim putem bilo je na hiljade.

Nedavno uklanjanje spomenika Ivanu Stepanoviču Konjevu, sovjetskom maršalu čije su jedinice oslobodile Prag od Nemaca, već samo po sebi bilo je loša namera, preneo je pre neki dan Radio slobodna Evropa. Još gore je insistiranje aktuelnog gradonačelnika češke prestonice Adrijana Krnačova da se obeleži sećanje na pripadnike „Ruske oslobodilačke armije” predvođene generalom koji je hiljade svojih sledbenika obeležio žigom izdajnika.

Tragično za „vlasovce” bilo je to što ih nisu prihvatili ni Česi ni saveznici. One koji su verovali da su se domogli sovjetsko-američke demarkacione linije Amerikanci su jednostavno razoružavali i predavali goniteljima. I sam general Vlasov zarobljen je dok se vozio u jednom američkom džipu. Ma koliko bili nošeni burnim vetrovima rata, delovanje „vlasovaca”, čak ni tokom oslobođenja Praga, ne bi moglo da se podvede pod kategoriju borbe protiv nacizma. Bio je to samo još jedan uzaludni pokušaj da se preživi. Na Zapad je uspelo da ih se probije jedva nekoliko hiljada.