Religijski kult Josipa Broza

Prošlo je 40 godina od smrti Josipa Broza Tita što je u štampi i na televiziji propraćeno većim brojem emisija i istorijskih članaka. Opšti utisak koji ostavlja evociranje uspomena na Titovu vlast je uzdržanost i opreznost u ocenama vladavine koja je trajala 35 godina i bila vremenski ograničena samo životnim vekom vladara. U nastupima starijih političara osećao se urođeni strah od Titove ličnosti, kao i želja da svoje učešće u njegovoj vlasti predstave što benignijom. Kaže se da je posle bitke lako davati komentare, ali u slučaju Titove vladavine još nismo dobili jasne i otvorene ocene.

Podsetimo se da su samo dvojica komunističkih lidera, Gorbačov i Tito, uživali otvorene simpatije od svih zapadnoevropskih država i SAD. Zajedničko njihovim vladavinama jeste da su doveli do raspada država kojim su upravljali. Titovom stvaranju federativne države, tokom Drugog svetskog rata kroz dva zasedanja AVNOJ-a, a kasnije DFJ i FNRJ podršku je davala Velika Britanija. Tokom rata u Bariju su se sastali Tito i Čerčil, a u Titovom štabu je poslednjih godina rata boravio Čerčilov sin Randolf kao posmatrač. Tragikomičan je iznuđeni apel kralja Petra Drugog iz Londona da se Jugoslovenska kraljevska vojska priključi Titovim partizanima, jer je Tito ubrzo ukinuo monarhiju, zabranio kralju povratak, konfiskovao mu imovinu, uselio se u dvor... Nameću se sledeći logični zaključci koje naši istoričari i komentatori izbegavaju da formulišu. Prvo, Zapad je od Tita zahtevao da Jugoslaviju što pre distancira od Staljinovog SSSR-a i približi je Zapadu. Drugo, postepena pripremi FNRJ za demontažu po republičko pokrajinskim granicama i treće, Zapad Titu za uzvrat obećava podršku i pomoć za doživotnu vladavinu.

Obilna humanitarna pomoć iz SAD i drugih zapadnih zemalja usledila je nakon raskida odnosa Tito – Staljin i početka progona Staljinovih simpatizera na Goli otok. Mi, tadašnji đaci dobili smo nove nepoznate namirnice: mleko u prahu, sir u blokovima, jaja u prahu (tzv. Trumanova jaja), mesne konzerve i dr. Među prvim aktima u pravcu demontaže FNRJ bio je zakon o zabrani povratka nasilno iseljenih kosmetskih Srba, podizanje ranga Kosmeta od oblasti na nivo pokrajine, kao i izmena naziva u Kosovo. Završni akt, kojim je Tito ispunio obaveze prema Zapadu, bilo je proglašenje Ustava iz 1974. godine, koji je državu podelio na osam delova nalik na slagalicu tipa pazl.

Grandioznost Titovog kulta današnje generacije ne mogu da zamisle. Nova vlast je potisnula tradicionalne religije ali je veličanje Tita i Partije u velikoj meri ličilo na religiju. Titove slike, nalik na ikone, bile su u svakoj kancelariji, učionici, dvorani, a tokom državnih praznika na fasadama u centru grada. Omladinci su se pozdravljali kličući Titu. Pri hodu kolona đaka, akcijaša i vojnika obavezno su pevane pesme posvećene Titu. Njegove biste bile su u holovima svih institucija. Uz Titovu sliku, dodavane su slike republičko partijskih vođa, nalik na ikone apostola. Onog dana kada je neki apostol proglašen izdajnikom slika mu je skidana sa zida. Rođendan Titov je bio svojevrsna analogija za Božić. Centralna proslava bila je na masovnom sletu na stadionu JNA uz učešće hiljada omladinaca – vežbača i desetina hiljada posetilaca. Nalik litijema –crkvenim povorkama na otvorenom prostoru, kroz celu državu trčeći je nošena štafeta sa rođendanskim pozdravima Titu. Osim savezne štafete, postojalo je i hiljade lokalnih štafeta… Pri svakom njegovom povratku iz inostranstva, rad u kancelarijama i školama je prekidan, a službenici i đaci su organizovano stvarali špalire duž ulica kojima prolazi „najdraži gost”, Štampa i mediji veličali su njegovu ulogu na međunarodnom planu, ali se u sadašnjim istorijskim TV kanalima Titova uloga više ne spominje. Svaka od republika i pokrajina dobile su po jedan grad sa Titovim imenom. Posle njegove smrti lansirana je krilatica  „Posle Tita – Tito” i održana još jedna štafeta. Bilo je pesama o majci Mariji, o tome kako se neko takav više neće roditi i sl. ali nova religija ipak nije zaživela. Govori se da je Titova diktatura bila meka. Međutim, tome protivreči veliki broj žrtava među kritičarima njegove vladavine.

Dragan Stanković,
Beograd