U Teslinom Smiljanu ni pomena o Srbima

Na inicijativu osmogodišnjeg Milana Stajića iz Zrenjanina, opčinjenog Nikolom Teslom i njegovim delom, posetili smo avgustovskih dana rodnu kuću našeg genija i crkvu u Smiljanu. U Smiljanu se već 1697. godine pominje drveni hram i 17 srpskih kuća, a nalazi se i na spisku pravoslavnih parohija u Karlovačkom generalatu iz 1700. godine. Zidani hram sagrađen je na temeljima te stare crkve, a izgradnju je odobrila carica Marija Terezija 1756. godine. Episkop Danilo Jakšić osveštao je hram 1765. godine. Crkva je obnovljena 1876, zvonik crkve bio je „na preslicu”, a nešto kasnije sagrađen je znatno veći zvonik kvadratne osnove. Crkva je porušena za vreme Drugog svetskog rata, a iznova obnovljena 1986. godine. U vreme građanskog rata u Hrvatskoj 1991–1995. delimično je oštećena i opljačkana.

Opština Smiljan, prema podacima iz 1931. godine, imala je 985 domaćinstava i 4.782 stanovnika – 4.161 Hrvat rimokatoličke veroispovesti i 621 Srbin pravoslavne vere. Prema nepotpunim podacima, 49 srpskih porodica sa smiljanskog područja prešlo je u katoličku veru pod prisilom da bi spasili živote. Najveći masovni pokolj Srba ustaše su izvršile za vreme Drugog svetskog rata, na Svetog Iliju, 2. avgusta 1941. godine. Tada je za četiri do pet dana na zverski način lišeno života više od 500 Srba. Samo je stotinak uspelo da izmakne ustaškom nožu. Ubijanje smiljanskih Srba nastavljeno je tokom čitavog rata, tako da se broj žrtava, prema nepotpunim podacima, popeo na 573. Posle rata samo su se 62 Srbina vratila na uništena ognjišta.

Kakvo je stanje u Smiljanu bilo 2005. godine najpotpunije je opisao Đuro Budimir, rodom iz Nadvrela kod Zrmanje, koji sada živi u Kanadi, kada je te godine posetio ovo mesto. „U kući Nikole Tesle nema struje. Nema ni bandera ni žice. Današnja kuća je replika stare kuće koju su srušili Hrvati 1941. godine. Tu je i Crkva Svetog Petra i Pavla. Staru crkvu srušile su ustaše 1941. godine. Crkva je obnovljena pre nekih dvadesetak godina. Sad je prazna, zidovi goli, vrata širom otvorena. Kiša i vetrovi unose smeće. Tu je nekad Nikolin otac Milutin držao službu. Tu se nekad i mladi Nikola molio Bogu, pomagao u službi i bio zvonar. Odmah iza crkve je parohijsko groblje. Grobovi su zarasli u travu, kameni krstovi naklonjeni na sve strane. Južno od crkve treba biti zajednička grobnica 590 Smiljančana koje su ustaše pobile 1941. godine. Na ulazu u groblje vidi se njihov spomenik. Njihova imena teško je pročitati, jer su reči i svako slovo strpljivo rasklesani i uništeni. Na mramornoj ploči još se vidi zapis, pisan ćirilicom: ’Spomenik podiže rodbina iz zemlje i inostranstva, 1950. godine’.”

Kakvo je danas stanje uverili smo se prilikom posete Memorijalnom centru „Nikola Tesla” u Smiljanu. Sve je iznova uređeno prilikom obeležavanja 150. godišnjice Teslinog rođenja 2006. godine. Obnovljena je crkva, a njegova rodna kuća pretvorena je u muzej. Po rečima paroha Dragana Mihajlovića, sada u Smiljanu nema više Srba, a njihov broj u Gospiću gotovo je neznatan. U Gospiću je srušena i Crkva Svetog velikomučenika Georgija iz 18. veka. Na tom mestu bio je napravljen parking za automobile, a sada je taj prostor ograđen. Kuće prognanih Srba uglavnom su porušene. Na njihovim temeljima podignute su nove kuće za Hrvate.

Uverili smo se da pored crkve, gde je zajednička grobnica za pobijene Srbe u Smiljanu, više nema nikakvog popisa poginulih. Tamo je sada, zahvaljujući svešteniku Mihajloviću, podignut novi krst i uređeno groblje. Postoji obećanje nekih donatora da unutrašnjost crkve ukrase freskama na kojima bi se nalazili likovi iz Tesline porodice. U muzeju postoji stalna postavka koja podseća na život i delo ovog velikog srpskog naučnika. Tamo posetioci mogu da pročitaju da su ovaj kraj naselili Bunjevci i Vlasi, a nigde nema pomena o Srbima. Opet stara hrvatska navika o falsifikovanju istorije! Uglavnom, sve je sada podređeno turizmu. Za ulazak u Memorijalni centar sada treba ulaznica. Nismo uspeli da saznamo kada će se u Gospiću podići spomenik Nikoli Tesli koji je srušen 1992. godine i kada će grad ispuniti obećanje da će na istom mestu podići novu crkvu.

Generalni sekretar Udruženja Srba iz Hrvatske

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista