Smaragdna reka Gradac

Reka Gradac nije poznata poput Kolubare u koju se uliva u Valjevu, ali jeste jedna od malobrojnih sačuvanih, najčistijih reka u Evropi. U prilog tome govori činjenica da u ovoj reci žive pastrmke, vidre i rečni rakovi.

Bistra, pitka, voda, raznolik biljni i životinjski svet u njoj i oko nje, veliki broj pećina, sakralni objekti, sve to ovaj nebrušeni smaragd Valjeva i zapadne Srbije, čini zaštićenim Predelom izuzetnih odlika „Klisura reke Gradac”.

Prvi pravni akt o zaštiti ovog predela doneo je Zavod za zaštitu prirode Srbije još 1958. godine. Tim dokumentom zaštićena je Baćina pećina sa kolonijom slepih miševa. Sledeći akt je, na inicijativu Istraživačke stanice „Petnica”, donela Skupština opštine Valjevo 1984, a odnosio se na zaštitu uskog dela klisure reke Gradac, površine 877 ha. Dve godine kasnije osnovano je Ekološko društvo „Gradac” sa ciljem zaštite klisure. Posao im nije bio lak. Morali su da odviknu seljake da iz Gradca vade pesak i šljunak, da u reci ne peru cisterne s pesticidima…

Organizovana je zaštitna služba, usvojen specifičan režim ribolova, mnogo se radilo i na sprečavanju nelegalne seče šume. Muke su im zadavali nesavesni građani koji su preko noći bacali otpatke na divlje deponije koje očiste preko dana. Uporni i istrajni aktivisti udruženja građana, uglavnom volonteri, uspeli su da sačuvaju reku. Konačno je 1998. godine Zavod pripremio elaborat kojim se klisura reke Gradac svrstava u II kategoriju – Prirodno dobro od velikog značaja.

Zaštita i unapređenje klisure Gradca jedan je od boljih primera čuvanja životne sredine u Srbiji. Prošle godine organizovana je volonterska akcija „Šta nam teško”. Više od 100 volontera, mladih ljudi iz čitave Srbije, radilo je na uređenju obale, u zaštićenom području „Klisura reke Gradac” koja na površini od 1268 ha obuhvata katastarske opštine: Degurić, Lelić, Brangović, Bogatić, Kovačice, Bačevci, Gornje Leskovice i Belić.

Gradac izvire ispod planine Povlen, najveće u nizu valjevskih planina, nekoliko kilometara ponire i ponovo izbija kod sela Bogatića, u vidu nekoliko gradačkih vrela –  poviše manastira Ćelije.

Teče valjevskom podgorinom, gde na prostoru Lelićkog, odnosno Valjevskog krasa, useca duboku klisurasto-kanjonsku dolinu.

Poseban kvalitet klisure su brojni prostorno mali lokaliteti, kao i mnogi prirodni vidikovci, odnosno, uzvišenja sa kojih je moguće sagledati ne samo pojedine delove klisure već i širu okolinu. Osnovna crta reljefa ove klisure je izrazito meandarsko vijuganje. Dubina klisure iznosi od 150 do 300 m.

Dinamiku predela, kako kažu u Zavodu, dodatno usložnjavaju suve doline sa vrtačama, duboke i kratke dolinice mnogih bočnih pritoka reke Gradac, vrela, aluvijalne terase i kaskade preko kojih se Gradac preliva. Istraženo je 69 speleoloških objekata: 67 pećina i 2 jame. Po veličini odaja i dužini prostiranja, najpoznatija je Degurićka pećina.

Obale reke Gradac i njenih potoka obrasle su žbunastim zajednicama sive vrbe, rakite i sive jove, a suvlje strane klisure mešovitim šumama i šibljacima hrastova, običnog graba, belog graba, gloga i drugih vrsta. Do sada je na ovom prostoru registrovano 400 biljnih taksona kao i 240 vrsta gljiva.

Životinjski svet ove klisure takođe je raznovrstan. U vodama ove reke plivaju potočna pastrmka, lipljan, zlatni vijun, a u šumama i na kamenjarima, između ostalih ptice pevačice – velika senica, češljugar ili štigl, carić, pupavac sa pernatom krunom na glavi, divlja patka, žutogrli miš, riđa voluharica, vidra, zec i druge vrste.

Ovaj predeo izuzetnim čine srednjovekovni manastir Ćelije sa hramom Svetih Arhangela Mihaila i Gavrila i ostaci srednjovekovnog utvrđenja kod sela Branegović.

Duž klisure postoji uređena staza. Ovaj magični predeo budi ljubav prema prirodi i avanturistički duh, pa deca koja se napiju vode na reci Gradac ostaju večiti zaljubljenici u prirodu.