Satanski pir na Dubičkom mostu

Za vreme Napoleonove „Ilirije” (prva decenija 19. veka) izgrađen je drveni most na reci Uni koji je spajao Bosansku i „kaursku” Dubicu (Banija). Posle Tuđmanove „Oluje” ova naselja su preimenovana u Hrvatsku Dubicu, na levoj strani reke i Kozarsku Dubicu, na desnoj strani reke.

U aprilu 1941. godine nacistička Nemačka je okupirala Jugoslaviju. Teror i zločini nad Srbima su počeli tokom prvih meseci okupacije i postojanja NDH. Narod Bosanske Krajine diže se na ustanak u julu 1941. godine. Područje Kozare – prostor između reka Gomjenice, Save, Une i Vrbasa – bilo je jedno od najsnažnijih žarišta partizanskog pokreta u Jugoslaviji.

U proleće 1942. godine partizani su oslobodili Bosanski Petrovac, Drvar, Glamoč i Prijedor. Slobodna teritorija se prostirala od reke Save, preko Kozare, do Grmeča. Shvativši da su Banja Luka i rudnik gvožđa Ljubija u opasnosti, Nemci i ustaše su organizovali ofanzivu s ciljem uništenja partizanskog pokreta.

Počele su pripreme za ofanzivu velikih razmera. Na Jelasu (seoski pašnjak na levoj strani reke Une) improvizovan je aerodrom sa koga su na Kozaru poletali borbeni avioni u narodu poznati kao „štuke”, dok su se velike oklopne jedinice, kao i teška artiljerija, gomilale na levoj strani reke Une. Gotovo 40.000 ustaško-nemačkih vojnika naoružanih modernim pešadijskim naoružanjem bilo je spremno za akciju.

Direktni okršaj partizana i nemačko-ustaške vojske desio se 3. jula 1942. godine. Partizani su shvatili da frontalnu borbu sa neprijateljem ne mogu da prihvate zbog disproporcije, pa su odlučili da naprave proboj kroz ustaško-nemački obruč, koji se stezao oko Kozare, što su i uspeli – kod Vitlovske. Na Grmeč je stiglo 900 partizanskih boraca. Formiran je novi odred.

Zarobljeni odrasli Srbi iz Hrvatske Dubice doterani su na Dubički most na kojem su postrojeni uz samu ogradu mosta na donjem delu, a na suprotnoj strani mosta nalazio se stroj ustaša sa repetiranim puškama usmerenim na zarobljenike. U međuvremenu je pristigao ovaj stroj zarobljenika i naš komšija Jovo Bujić (20), ranjeni partizan koga smo mi (majka i troje dece), u zaprežnim kolima dovezli iz bega na Kozari.

Na samom početku zarobljeničkog stroja nalazio se brat Mitar (1924), otac Stevan (1904) u sredini, a komšija Jovo Bujić (iz čijeg smo bunara uzimali vodu za piće) na kraju. I baš u trenutku uključivanja u stroj zarobljenika komšije Jove Bujića, dolazi na most, laganim koracima, iz pravca Hrvatske Dubice, ustaški časnik (oficir). Za časnikom skakuće (kao jare) predratni pijanica i skitnica, Srbin pravoslavac, koga su zvali Bajro.

Bajro je na ovoj krvavoj pozorišnoj sceni dobio ulogu Pontija Pilata. Na koga Bajro pokaže prstom u stroju zarobljenika, toga ustaše izvlače iz stroja, dovode do ograde mosta, okreću ga licem prema reci i hicem u potiljak ubijaju i preko ograde mosta bacaju u reku. Duša nesrećnog čoveka odlazi u „večna lovišta”, a telo nastavlja da plovi Unom do Save, i ukoliko uplovi u maticu reke „dobija šansu” da doplovi do ušća Save u Dunav – do Beograda.

Stiže ustaški časnik do početka stroja, zaustavlja se i okreće prema zarobljenicima, isto to radi i Bajro. Časnik pogleda Bajru, ovaj baci pogled na zarobljenike. Prelazi pogledom preko prvog, drugog i trećeg (brat Mitar) zarobljenika i zaustavlja se na četvrtom nesrećniku. Bio je to drugi naš komšija, godišta moga oca (1904), Mitar Kragujević. Ustaše ga izvlače iz stroja i, po proceduri napred opisanoj, šalju ga na „onaj” svet. Časnik se pomera nekoliko koraka duž stroja zarobljenih Srba, Bajro skakuće polupijan za njim. Izvodi iz stroja braću Majstoroviće koji završavaju kao i prethodnici, i sve se to ponavlja.

Stiže časnik i Bajro do sredine stroja. Tu se nalazi naš otac, visok gotovo dva metra, sa velikim brkovima, neobrijan. Ustaški časnik razmišlja: ako ikog treba Bajro da izvede iz stroja, to je upravo naš otac. Očev i Barjin pogled se susreću. Taj susret pogledima trajao je jedan tren. Bajro spušta pogled, a časnik nevoljno nastavlja svoju krvavu smotru. I tako je Bajro do kraja stroja poslao na „onaj” svet još nekoliko zarobljenika, da bi ustaše bez Bajrine pomoći izvukle iz stroja poslednjeg ranjenog zarobljenika, komšiju Jovu Bujića, čiji se život završava u 20. godini.

Nesrećni Bajro doživeo je tragičnu sudbinu njegovih sunarodnika Srba, pobijenih na Dubičkom mostu. Jednoga dana došao je u seosku kafanu koja se nalazila na dubičkom trgu, pozdravio prisutne ustaše ustaškim pozdravom i podignutom rukom: „Za dom spremni”. Ustaše su bile pijane, izvele su ga iz kafane, odvele na obalu Une, ubile ga i bacile u reku.

U dubičkoj opštini ustaše su ubile 1.695 Srba, oba pola i svih uzrasta. Ja sam uspeo da se provučem između Scile i Haribde („Krečane” i Jasenovac) i sa majkom stigao u jedno nemačko selo, nedaleko od Geteovog Vajmara gde smo dočekali kraj rata.

Neki moji prijatelji, intelektualci visokog ranga, pitaju me zašto „kopam” po starim ranama, jer je to neproduktivan posao. Umesto odgovora, citiraću velikog Cicerona: „Ljudi bez poznavanja svoje prošlosti ostaju zarobljenici svesti, slične svesti deteta, koji niti znaju odakle dolaze, niti kuda će otići. Upoznati svoju prošlost – znači odrasti”.

Prof. dr Slobodan Čikarić,
univerzitetski profesor u penziji