Oskrnavljeni risanski mozaici

Risan – Izgradnjom novog zdanja „urbane vile” na lokalitetu čuvenih risanskih mozaika nepopravljivo je oskrnavljeno najznačajnije nalazište crnogorskog primorja, smatraju bokeljski arheolozi. Novo zdanje od masivne betonske i metalne konstrukcije već prima posetioce, a svečano otvaranje najavljeno je za 7. jul. „Estetski kriterijumi” konstrukcije koji su bili važan adut projekta potpuno su neuspeli jer u predimenzioniranom betonskom objektu jedva dolaze do izražaja čuveni podni mozaici rimskih vila po kojima je Risan decenijama unazad poznat. Estetski kriterijum nije i najtragičniji jer je mnogo gori praktični deo projekta kojim je ovaj lokalitet arheološki uništen. Metalni stubovi ukopani su pored mozaika čime sprečavaju bilo kakvo dalje istraživanje lokaliteta, za koji arheolozi tvrde da ima nekoliko značajnih istorijskih slojeva.

U saradnji sa arheolozima Varšavskog univerziteta pre nekoliko godina istraživači Regionalnog zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kotora pronašli su još dva podna mozaika, a istraživanja su najavila da je reč o kompleksnoj antičkoj urbanoj celini čiji su obrisi tek počeli da se naziru. Stručnjaci kotorskog Zavoda podržali su uključenje USAID i IRD u projekat izgradnje „rimske kuće” koja bi estetski zadovoljila kriterijume, a konstrukcija je trebala bila izgrađena od stakla i metala. U projekat su se uključile i opština Kotor i lokalna turistička organizacija, a cena izgradnje „reminiscencije rimske kuće” sa početnih 60.000 skočila je na 300.000 evra. Iza projekta je zbog novca stao i Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture ali su se od projekta, kada su videli o čemu se radi, pismeno ogradili svi arheolozi koji su učestvovali u istraživanju lokaliteta.

Ispod složene nadstrešnice, sličnije nekom sportskom objektu nego arheološkom lokalitetu, koji krije retki prikaz rimskog boga sna Hipnosa iz trećeg veka nove ere, kotorska turistička organizacija otvorila je info punkt u kome posetiocima nude propagandni materijal i suvenire. Arheolozi se slažu u oceni da je tako izvitoperena početna ideja zaštite  neprocenjivo vrednih mozaika i drugih arheoloških nalaza jednog od najbogatijih antičkih lokaliteta u Crnoj Gori.
Risanski rimski mozaici spadaju u najređe kulturne spomenike svoje vrste u Evropi. Kako kažu stručnjaci, po kvalitetu, tehničkom i umetničkom, oni nimalo ne zaostaju za čuvenim mozaicima iz vile rimskog imperatora Hadrijana. Risanski mozaici podeljeni su na pet odeljenja u vili koja je verovatno pripadala nekoj rimskoj porodici u Risnu. Četiri odeljenja vile urađena su ornamentalno, a jedno figurativno. Figuralni mozaik, koji je verovatno bio pod spavaće sobe, rađen je u najfinijem raznobojnom mozaiku, a u sredini je prikaz Hipnosa, boga sna. Poznato je da je figura ovog paganskog boga jedina koja je otkrivena u bivšoj Jugoslaviji, a verovatno jedina i u svetu.