Andrićev dnevni boravak sa trpezarijom

Mehanu „Zlatni krst” otvorio je na Terazijama 1862. godine zakupac Ilija Nikolić. Pošto je gostima nudila 12 soba i štalu za 30 konja, a u njoj su se mogla pojesti i posna jela, deceniju i po kasnije Beogradska opština svrstala ju je među kafane prvog reda, što je donosilo privilegiju da u njoj može da radi i jedna devojka! Vlasnik zgradice bio je Vladimir Lacković, koji je čitav svoj imetak, pa i to malo zdanje na Terazijama, zaveštao Ministarstvu prosvete Kraljevine Srbije.

A kakav je bio značaj kafane „Zlatni krst” svedoči podatak da su se u njoj početkom srpsko-turskog rata 1875/76. godine upisivali naši i ruski dobrovoljci, odnosno da je maja 1896, samo pola godine nakon svoje pariske premijere, upravo u njoj predstavljen filmski projektor, čudesni izum braće Limijer. Prva bioskopska predstava na Balkanu bi i dan-danas bio dovoljan razlog da se njeno poprište proglasi za kulturno dobro.

Preseljena je 1909. godine u Skadarsku ulicu gde joj se gubi svaki trag, a u njenim prostorijama osvanula je kafana „Dušanov grad”, s tablom koja je okačena u pročelju da podseća na prvu bioskopsku predstavu. Malo ko pamti kada je prestarela zgradica podelila sudbinu ratom oštećenih terazijskih zdanja, ali kad je na njenom mestu nikla moderna višespratnica, u prizemlju i na galeriji otvoren je istoimeni restoran kao svojevrstan spomenik svemu što se tu zbivalo, a pre svega – kako je objašnjeno radoznalcima – zbog podsećanja na ulogu „Zlatnog krsta” u razvoju srpske i južnoslovenske kinematografije.

Inače, takav naziv novom svratištu nadenut je jer su u Beogradu već postojale kafane imenovane po Skoplju i Prizrenu, prestonicama kralja i cara Dušana, pa da gosti ne lutaju uludo.

Kome muza sleće na rame

Ali, hroničarima prestoničkog kafanskog života promakla je jedna krupna sitnica. Po doseljavanju u Beograd 1919. godine, kako bi se zaposlio kao činovnik u Ministarstvu vera Kraljevine SHS, naš budući nobelovac Ivo Andrić nastanio se u Prizrenskoj ulici. Za svoj „dnevni boravak sa trpezarijom” nije izabrao ni „Zlatno burence” na uglu Sremske, ni restoran hotela „Moskva” na vrhu ulice, čiju je poslastičarnicu uspeo da otkrije tek posle rata, već je izbor pao na razbarušeni „Dušanov grad”, gde je često zalazio sa Stanislavom Vinaverom i Slobodanom Jovanovićem, svojim drugarima, savremenicima i kafanskim saučesnicima da opanjkavaju kralja Aleksandra zbog one konfederativne odrednice (SHS) u nazivu nove, upravo ujedinjene države, ili da na kakve drugačije načine raspiruju ideju jugoslovenstva. A čime su taj plamen podsticali, ne zna se. Valjda vinom?

Zbog hedonizma kojim odišu životi Gargantue i Pantagruela, junaka istoimenih dela francuskog kaluđera, nadrilekara i slavnog renesansnog pisca Fransoa Rablea, simpatizeri tvrde da ga je Vinaver morao prepevati (prepevati, a ne prevesti!) za stolom ove kafane, jer se takvo herojsko delo nikada nije preduzimalo „na suvo”!

Za Slobodana Jovanovića se zna da je bio posvećen nauci i politici koje zahtevaju bistru glavu, a za Andrića može samo da se nagađa da li su mu Melpomena i Erato sletale na rame i u „Dušanovom gradu”?

Čuvari tradicije

Iako se u međuvremenu preselio u poslastičarnicu hotela „Moskva”, Ivo Andrić je i docnije dolazio u „Dušanov grad”. Zapravo, onamo su ga bar jednom godišnje privodili mladi srpski pisci i književni kritičari koji su načuli za one uspomene i negdašnje veze kafane i nobelovca, a kog datuma i kakvim prilikama, zaturilo se u sećanjima preživelih.

Onda je pisac otišao, ali je kafana ostala.

Kada su poštovaoci Andrićevog dela šest mesta beogradskog urbanog zemljopisa na koja je nobelovac najčešće zalazio obeležili i spomen-pločama, pa su ih okačili čak i na klupu u Dvorskom parku na kojoj je pisac najradije smeštao kosti da se izduva, ili na sedište košarkaškog terena na Malom Kalemegdanu odakle je obično bodrio igrače „Crvene zvezde”... nisu se dosetili da sličnim znamenjem obeleže i „Dušanov grad”! Ko zna zašto? Možda su već slutili da će se u skoroj budućnosti taj kulturno-istorijski spomenik premetnuti u kladionicu ili kazino, pa da igrače ne potera maler zbog diskretnog prisustva slavnog pisca!

A i kladionice su danas važna odredišta, pa je sa zebnjom primećeno da ih je na Terazijama jedva desetak! Zato svaka nova zlata vredi, jer lepše je i zdravije da dokoni narod vreme ubija i novac rasipa kladeći se, nego da se druži uz jelo i piće otrcavajući po običaju vlast i politiku, svejedno kom taboru pripadao.

Da je „Dušanov grad” jedini, lako bismo, ali...