Da li Meštrovićev spomenik u Čikagu vređa osećanja Indijanaca

„Indijanci”, dva rada Ivana Meštrovića u Čikagu, uskoro bi mogla da budu uklonjena pošto su dospela na listu spomenika za koje gradska komisija razmatra da li vređaju osećanja pojedinih zajednica.

Skulpture hrvatskog umetnika, poznate i kao „Kopljanik” i „Strelac”, našle su se na udaru zbog kritika da „romantizovano i pojednostavljeno prikazuju Indijance”. U delu gradske javnosti upiru prstom na ova umetnička dela kao na stereotipnu predstavu starosedelačkog naroda. Na to iz hrvatskog Ministarstva kulture odgovaraju da će dati sve od sebe da dokažu da je inicijativa u Čikagu pogrešna i da je Meštrović hteo da ukaže na to koliko su Indijanci u stvari doprineli američkoj istoriji, piše „Euraktiv”.

Meštrović je prikazao nagog Indijanca na konju u položaju kad zamahuje kopljem, odnosno zateže strelu, ali bez samog koplja, luka i strele. Kako piše „Jutarnji list”, i iz Ateljea „Meštrović” iz Zagreba i sa Filozofskog fakulteta u Splitu šalju apel Čikagu da ne uklanja spomenik, uz objašnjenje da je hrvatski umetnik zapravo veličao američke starosedeoce.

Ukoliko skulpture napravljene u Zagrebu i postavljene u Čikagu 1928. ipak budu sklonjene, naći će se u sve većoj grupi umetničkih dela koja se uklanjaju iz američkih ustanova, kao i sa tamošnjih ulica i trgova jer se povezuju sa rasizmom, kolonijalizmom, belačkom supremacijom i nekadašnjom južnjačkom konfederacijom koja se u američkom građanskom ratu borila za robovlasništvo. U najvećem broju slučajeva reč je o spomenicima koji su podignuti u čast lidera nekadašnjih robovlasničkih država na američkom jugu. Gradski i zvaničnici saveznih država širom Amerike ubrzali su micanje spornih radova posle prošlogodišnjeg policijskog ubistva crnca Džordža Flojda u Mineapolisu. Otad su smaknuta 168 simbola bivše konfederacije, od čega sto spomenika. Da je taj proces počeo da se ubrzava posle Flojdove smrti vidi se i po tome što su u periodu od 2015, kad su krenula prva demontiranja, do 2019. ukupno uklonjena 54 spomenika.

Prve akcije u ovom pravcu vezuju se za period nakon što je beli supremacionista Dilan Ruf u crkvi u Čarlstonu u Južnoj Karolini 2015. ubio devetoro Afroamerikanaca. Južna Karolina, nekadašnja robovlasnička država, ubrzo je posle masakra u Čarlstonu skinula konfederalnu zastavu sa državnog parlamenta. „Metla” je došla i do Kapitola u Vašingtonu, odakle se sklanjaju biste robovlasničkih lidera. Tako je u decembru nestala i bista generala konfederacije južnjačkih država Roberta Lija.

Deo javnosti aplaudira ovakvim potezima verujući da doprinose rasnoj pravdi dok kritičari smatraju da se ne može „izbrisati prošlost”. Kako se „obračun” sa predstavnicima nekadašnjeg juga u velikoj meri poklapao sa vladavinom predsednika Donalda Trampa, pitanje je maksimalno ispolitizovano, izazivajući snažna osećanja na obe strane. Tramp je branio spomenike, dok ih je Demokratska stranka uglavnom napadala. Stvari su se otele kontroli u Šarlotsvilu u Virdžiniji 2017. tokom mitinga i kontramitinga. Beli supremacionisti su stigli u ovaj grad da spreče tamošnje vlasti da ukloni spomenik generalu Liju, ali su ih dočekali krajnji levičari i antifašisti, pa je ubrzo došlo do okršaja u kojima je poginula jedna osoba.

Šta sa spornim spomenicima, pitanje je i u drugim delovima sveta, pa je i Novi Zeland prošle godine iz grada Hamiltona uklonio spomenik kolonijalisti Džonu Hamiltonu, po kome je grad i dobio ime, a koji se kao mornarički komandant borio protiv domorodačkih Maora.

Otkako je 2007. usvojila zakon koji priznaje stradanje žrtava frankizma, Španija postepeno uklanja simbole fašističke diktature, a već je uklonila sve spomenike podignute u čast Fransiska Franka (vladao od 1939. do smrti 1975). Pre dve godine, izmestila je Frankove posmrtne ostatke iz mauzoleja „Dolina palih” u blizini Madrida. Na tom mestu je Frankov režim sahranjivao jedne pored drugih u neobeleženim grobovima vojnike koji su se u građanskom ratu borili na suprotstaveljenim stranama. Dok je hunta poručivala da će zajednička grobnica doprineti pomirenju, porodice palih republikanskih boraca bile su još više povređene.

Sadašnja socijalistička vlada premijera Pedra Sančeza obećala je da će srušiti sva obeležja Frankovog režima u „Dolini palih”, koja je proteklih decenija bila svetilište ekstremnih desničara. Na red bi trebalo da dođu i ostali fašisti, među njima i ustaški lideri Ante Pavelić i Vjekoslav Maks Luburić, za koje takođe postoje planovi da budu ekshumirani sa groblja u Madridu, odnosno Valensiji i budu premešteni na manje vidljiva mesta.