Božićni ustanak

Ovih dana se na televiziji Nova S prikazuje domaća serija „Aleksandar od Jugoslavije”, snimljena po istoimenom romanu Vuka Draškovića, a posvećena našem kralju Ujedinitelju Aleksandru Karađorđeviću i njegovim naporima u borbi za ostvarenje jugoslovenske države i nacije. U jednoj epizodi serije prikazuju se sukob i nesuglasice oko pitanja ujedinjenja kraljevina Srbije i Crne Gore u zajedničku državu, koje su postojale između unuka – prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića i dede – crnogorskog kralja Nikole Prvog Petrovića. To je dovelo do neuspešne pobune u Crnoj Gori poznate pod nazivom „Božićni ustanak”.

Ustanak je podignut početkom januara 1919. godine pod vođstvom „zelenaša” (pristalice Kralja Nikole i samostalne Crne Gore) i bio je usmeren protiv centralističke politike prestolonaslednika Aleksandra Karađorđevića i njegovih pristalica „bjelaša”, koji su bili za ujedinjenje. Vođe pobune bili su brigadir Crnogorske vojske Krsto Zrnov Popović i serdar Jovan Plamenac. Uzrok pobune bilo je zasedanje Podgoričke skupštine, na kojem je doneta odluka o bezuslovnom ujedinjenju s Kraljevinom Srbijom u zajedničku državu, Kraljevinu SHS. Kralj Nikola je preko „zelenaša” insistirao na uniji, odnosno konfederalnom ujedinjenju, ali su na toj skupštini preglasani od strane „bjelaša”. Vrhunac pobune dogodio se na Cetinju, 7. januara 1919. godine, na pravoslavni Božić, i „bjelaši” su uz pomoć srpske vojske porazili „zelenaše”.

Da ne bi došlo do krvoprolića i građanskog rata, kralj Nikola Prvi Petrović uputio je poziv na mir. Određeni broj učesnika u pobuni je uhapšen i posle suđenja zatvoren, a neki su pobegli u Kraljevinu Italiju, koja ih je podržavala. Treći su se povukli u planine, nastavivši s gerilskim otporom, a među njima se posebno isticao Savo Raspopović.

Pozadinu ovog bratskog sukoba činili su suprotstavljeni uticaji i interesi velikih sila pobednica (sila Antante), koji su se sukobljavali na ovom delu Balkanskog poluostrva, posebno Francuske, Engleske i Italije. Naime, Kraljevina Crna Gora je ratovala na strani Srbije i štitila joj odstupnicu prilikom povlačenja preko albanskih planina. Početkom 1916. godine Crna Gora je uništena i okupirana od strane Austrougarske. Kralj Nikola je s porodicom i najbližim saradnicima izbegao iz zemlje, a crnogorska vojska je pobeđena i razoružana. Posle Prvog svetskog rata sile Antante su tretirale Crnu Goru kao deo Austrougarske monarhije, tako da su prilikom kapitulacije monarhije sa svojim vojskama stupile na tlo Crne Gore ne priznajući više njenu političku nezavisnost i autoritet njihovog odbeglog kralja Nikole kao vladara ove države.

Pod komandom francuskog maršala Franše d’Eperea organizovana je zajednička saveznička misija zauzimanja Bokokotorskog zaliva od strane njihovih flota. Italijanska flota je zaposela oblast Crnogorskog primorja, a pozivala se na odredbe Londonskog ugovora iz 1915. godine. Zbog ekspanzionizma italijanske vojske intervenisala je srpska vojska dovođenjem svojih trupa u Crnu Goru. Kralj Nikola je molio svog unuka da mu omogući povratak u Crnu Goru kao suverena i legitimnog vladara, ali je maršal Franše d’Epere to sprečio, precizno i iskreno objašnjavajući Aleksandru Karađorđeviću zbog čega to nije moguće. Objasnio mu je da, ako se ne stvori Kraljevina SHS, Srbi nikad neće dobiti izlaz na more, jer je Solun obećan Grcima zbog odobrenja stvaranja Solunskog fronta i prihvatanja savezničkih trupa na svoju teritoriju za vreme rata. Srbima je ostalo u ponudi samo Crnogorsko i Dalmatinsko primorje, ali samo u okviru zajedničke države, odnosno Jugoslavije. Ukoliko to Srbija ne prihvati, određene teritorije, npr. Istra, Dalmacija s ostrvskim arhipelagom i Crnogorsko primorje, po odredbama Londonskog ugovora pripašće Kraljevini Italiji. Upravo zbog tog argumenta, prestolonaslednik Aleksandar Karađorđević nije imao drugu mogućnost nego da prihvati ujedinjenje.

Nažalost, kralj Nikola i deo crnogorskog naroda to nisu razumeli, pa su se oduprli takvim stremljenjima i opredeljenjima budućeg kralja Aleksandra Karađorđevića. Nesporazum je doveo do sukoba i velikog razdora među braćom i rođacima. Tako su velike sile, po starom sistemu „zavadi pa vladaj”, posvađale bratske narode, iako su im oni bili iskreni saveznici u Velikom ratu.

Miomir Garašanin,
Beograd