Eksplozija u Smederevu – 80 godina posle

Smederevo – Prošlo je osam decenija od razorne eksplozije u Smederevskoj tvrđavi, tragičnog događaja koji će ostati upisan u istoriji ovog grada zbog nezapamćenog razaranja i velikog broja postradalih. Muzej u Smederevu tim povodom predstaviće najnoviju istoriografsku studiju „Eksplozija u Smederevu 5. juna 1941. godine – 80 godina posle” i istoimenu izložbu čiji je autor Miroslav P. Lazić, viši kustos istoričar ovdašnjeg muzeja. Prvi put će biti prikazane fotografije koje do sada nisu izlagane, kao i arhivski dokumenti i muzealije iz istorijske zbirke Muzeja u Smederevu.

Izložba koju priređujemo ponudiće inovativniji, moderniji i hrabriji pogled na petojunsku tragediju. Predstavićemo i najnovije rezultate višegodišnjih naučnih istraživanja arhivske građe. Želja nam je da probudimo emocije, osvežimo pamćenje i ukažemo građanima na neophodnost čuvanja sećanja, navode organizatori.

Istoriografska studija Miroslava Lazića s novijim rezultatima istraživanja utemeljenim u izvornoj građi, kao i kritičkim iščitavanjem relevantne literature o ovoj temi rezultat je višegodišnjih istraživanja. Promocija knjige uslediće tokom juna.

Reč je o izuzetno dobro istraženom radu u kome je autor ne samo sakupio sva do sada dostupna znanja o eksploziji u Smederevskoj tvrđavi nego ih i kritički razmotrio, po potrebi međusobno sučelio, uporedio i očistio od naslaga ideologija, političkih interesa i pogrešnih percepcija, navedeno je između ostalog u recenziji dr Zorana Janjetovića, naučnog savetnika Instituta za noviju istoriju Srbije.

Eksplozija nagomilane municije i drugih eksplozivnih sredstava u Smederevskoj tvrđavi 5. juna 1941. bila je sigurno najveća tragedija koja je pogodila srpski narod od Aprilskog rata i uspostavljanja nemačke okupacione uprave u centralnom delu Srbije, navodi Lazić, a svakako najveća tragedija u viševekovnoj povesti Smedereva.

Do eksplozije je došlo u 14 sati i 14 minuta i do temelja je porušeno sve u prečniku od desetak kilometara od drevnog zdanja. Tačan broj stradalih nikada nije utvrđen, ali se procenjuje da je poginulo između dve i po i četiri hiljade građana Smedereva i okoline. Prema podacima tadašnje komisije za obnovu, od 2.400 kuća samo je 25 ostalo neoštećeno. U tvrđavi je napravljen krater prečnika pedeset i dubine oko devet metara, a na grad se sručilo oko četiri hiljade tona kamena. Iako je srednjovekovna tvrđava pretrpela najteže udarce i bila napola razorena, svi su saglasni: da nije bilo njenih stamenih kula, razmere katastrofe bile bi mnogo veće. Prema nezvaničnim procenama u tvrđavi se tada nalazilo više od 400 vagona municije i tridesetak vagona eksploziva i baruta.

Veliki broj poginulih, čiji tačan broj verovatno nikada nećemo doznati, opterećuje i danas. Dodajmo tome i izuzetno veliki broj teško i lakše ranjenih, psihološki traumatizovanih za čitav život, te potpunu devastaciju urbanog jezgra varoši, a samim tim i dotadašnjeg svakodnevnog životnog okruženja Smederevaca ili onih koji su se pod teškim teretom ratnih prilika u tom gradu zatekli, navode iz Muzeja u Smederevu, ocenjujući da je reč o jednoj od najvećih tragedija tokom čitavog trajanja Drugog svetskog rata na teritoriji Srbije.

Svečano otvaranje izložbe u Muzeju u Smederevu biće u subotu 5. juna u 13 časova. Istog dana u podne kod spomen-kosturnice na Starom groblju biće služen parastos žrtvama i položeni venci. U 14 sati zakazana je komemorativna svečanost kod spomenika „5. jun 1941” nadomak tvrđave. Izložba će javnosti biti dostupna sve do 30. septembra.

Bezimeni

Spomen-kosturnica na Starom groblju u Smederevu podignuta je 1942. godine i na njoj je upisano samo 485 imena žrtava eksplozije, dok je većina poginulih sahranjena bezimena u zajedničkoj grobnici na ulazu u to groblje.