Tragična sudbina Dragiše Vasića i ravnogoraca

Moram pohvaliti istorijsku verodostojnost feljtona istoričara Miloša Timotijevića „Ideološka uverenja, politička delatnost i stvaralaštvo Dragiše Vasića”, nedavno objavljenog u listu „Politika”, i istaći da se temelji na objektivnim istorijskim činjenicama i saznanjima iz života ovog velikog čoveka – borca za očuvanje srpskih nacionalnih tekovina i srpske državnosti. Dodao bih neke pojedinosti koje su doprinele Vasićevoj užasnoj smrti u ustaškom logoru Jasenovac.

U jesen 1944. četnici su bili raspršeni po tlu čitave bivše Jugoslavije. Jedinice Crvene armije ušle su u Srbiju i posle neuspešne četničke saradnje sa Sovjetima, crvenoarmejci pomažu partizanima u razoružavanju i zarobljavanju četnika u Srbiji. Iako su Draža Mihailović i Vasić preko svojih ljudi u Moskvi (npr. Božin Simić – bivši crnorukavac i agent NKVD-a) zaključili sporazume o zajedničkim borbenim dejstvima s jedinicama Crvene armije prilikom oslobođenja Srbije i u zajedničkim akcijama stvarno i oslobodili pojedine gradove u Srbiji (npr. Kruševac i Kraljevo, a pokušali su i Čačak), ipak su ih Sovjeti posle tih akcija hapsili i prisilno predavali partizanima na milost i nemilost (slučaj četničkog pukovnika Keserovića).

Dragiša Vasić, koji je bio rusofil po opredeljenju, veoma je teško podneo ove događaje, uz veliko razočaranje „ruskom braćom”, koje ga je dovelo u stanje defetizma u kojem je ostao sve do smrti. Posle ove razočaravajuće epizode s Rusima, četnici su morali da donesu konačnu odluku: ili se povlačiti za Nemcima prema zapadu u susret američkim trupama, ili se iz Bosne vratiti u Srbiju i nastaviti s gerilskom borbom protiv nove komunističke vlasti u očekivanju američke invazije iz pravca Grčke. Zbog donošenja ove sudbinske odluke za ravnogorski pokret Mihailović je sve četničke komandante koji su se još nalazili u zemlji pozvao na sastanak u bosanskom selu Kožuhe 5. decembra 1944. godine.

Na tom sastanku vodila se žučna rasprava između dva najveća ravnogorska komandanta –Draže Mihailovića i Pavla Đurišića. Dok je Mihailović bio za ostanak u Srbiji, Đurišić i komandanti bosanskohercegovačkih četnika Zaharije Ostojić i Petar Baćović bili su za povlačenje preko Hrvatske i Slovenije na zapad, uz garancije crnogorskog separatiste Sekule Drljevića, koji je bio čovek od poverenja ustaškog poglavnika Ante Pavelića. Draža ih je upozoravao na izdaju, ali ga nažalost nisu poslušali. Sastanak se pretvorio u veliki nesporazum i svađu, pa su Đurišićevi četnici otišli, a Draža je odlučio da se sastanak nastavi, bez obzira na incident.

Ni nastavak sastanka nije bio prijatan za Dražu. Njegov dugogodišnji saborac, ideološki istomišljenik i član centralnog komiteta četničkog pokreta Dragiša Vasić pročitao je svoj referat u kojem je izneo analizu dotadašnje borbe, kao i stanje četničke vojske što se tiče borbenog morala, discipline i volje za dalju borbu. Izneo je i društveno-politički prikaz situacije na terenu, ali i u svetu. Vasić je delovao deprimirano, razočarano, nije zastupao Mihailovićeva shvatanja i mišljenja i zauzeo je krajnje negativan stav kad je reč o nastavku borbe. Kao poznati rusofil, razočaran sovjetskim odbacivanjem ravnogorstva kao srpstva, smatrao je da je dalja borba nemoguća, zaludna i samoubilačka. Čak je u svom izlaganju istakao: „Uz koga nije velika ruska nacija, i koga ona ne prizna, taj je osuđen na propast i pogibelj. Rusi su naša velika braća, a ako ti veliki brat okrene leđa nema više bože pomozi. ”

Ovo je bio i poslednji sastanak četničkih komandanta na prostoru nekadašnje Jugoslavije, pred sam njihov kraj. Povlačenje velike četničke vojske koju su predvodili vojvode Đurišić i Baćović s više od 20.000 ljudi (članova njihovih porodica) počelo je iz tromeđe još u decembru 1944. godine, krećući se prema Bosanskoj Krajini i dalje prema Hrvatskoj. Završilo se početkom aprila 1945. bitkom kod Lijevče polja nedaleko od Banjaluke, velikim porazom četnika i još masovnijim zarobljavanjem od strane ustaške vojske.

S njima je krenuo i Dragiša Vasić i, nažalost, doživeo tragičnu sudbinu. Nakon bitke vojvoda Đurišić i 1.500 njegovih oficira i istaknutijih četnika okovani su i odvedeni u ustaški logor u Staroj Gradiški, gde su ih ustaše svirepo mučile i ubile. Nepoznato je šta je bilo s preostalih 3.500 četnika, članova njihovih porodica i rođacima. Najverovatnije su i oni pobijeni, samo na nekom drugom mestu, i to po kratkom postupku, jer se rat bližio kraju, a partizani su bili blizu.

Miomir Garašanin,
Beograd