Stihovi pretočeni u muziku

Nedavno objavljena Antologija srpske solo pesme, u izboru muzikologa Ane Stefanović, predstavlja značajan poduhvat Udruženja kompozitora Srbije u oblasti muzičkog izdavaštva. U pet svezaka prvi put su objavljene pojedine solo pesme naših kompozitora, a knjigu je finansijski podržao gradski Sekretarijat za kulturu na konkursu za kapitalna izdanja u oblasti umetnosti i društvenih nauka. U uređivačkom odboru bili su i profesori Mirjana Živković, Vlastimir Trajković, Miloš Zatkalik i muzikolog Neda Bebler.

Selektor Antologije Ana Stefanović doktorirala je muzikologiju na Sorboni na temi „Razvoj odnosa muzike i teksta u francuskoj baroknoj operi”. Radi na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu, a sarađuje kao istraživač pri Centru za baroknu muziku u Versaju. Pored odnosa muzike i teksta, polje njenog naučnog interesovanja odnosi se i na filozofiju i estetiku muzike.

Koji vremenski period je obuhvaćen ovom antologijom?

Raspon obuhvaćen Antologijom kreće se od prvih pesama Josifa Marinkovića, nastalih oko 1880. godine, pa sve do 2002. i opusa Vlastimira Trajkovića; u stilskom pogledu, od ranog romantizma do postmodernizma. Za tih 130 godina napisan je veliki broj solo pesama koje su pored horske muzike najzastupljeniji žanr u srpskoj muzici. Rad na ovom izboru je utoliko bio teži ali, sa druge strane, i zahvalniji jer su baš u ovom žanru nastala neka od najuspelijih ostvarenja u srpskoj istoriji muzike uopšte. Antologijom je obuhvaćeno 112 pesama od 26 autora, i ona je rezultat dugogodišnjeg bavljenja ovim žanrom.

Kojim kriterijumima ste se rukovodili pri izboru?

U izboru su me rukovodila tri kriterijuma: prvi je estetski nivo, imajući pre svega u vidu nešto što je lični pečat kompozitora, potom profesionalni zahtevi, kao i potpunost u prenošenju poezije u svim aspektima koji se nameću kompozitor: prozodija, ritmika, metrika, kompozicija, versifikacija i semantički aspekt teksta.

Solo pesma je samo prividno jednostavan žanr, relativno jednostavne teksture (glas i instrumentalna deonica). Međutim, u susretu muzike i drugog jezičkog medija, muzike i književnosti, stvara se složenija situacija koju kompozitor mora da reši. Treba da njeno značenje adekvatno prenese u muziku, i da uspostavi ravnotežu između teksta i onoga što je njegova muzička transpozicija. Odnos muzike i teksta zato je jedan od najživljih teorijskih problema u evropskoj muzičkoj tradiciji od početka 17. veka.

Koliko su naši kompozitori u tome bili uspešni?

Da bi se napisala uspešna solo pesma treba da se stekne nekoliko uslova, nezavisno od istorijskog i stilskog konteksta. Pre svega, treba da postoji jasna muzička invencija ili inspiracija autora, potom njegova profesionalna kompetencija i, najzad, ono što je ključno za solo pesmu: da kompozitor ima poseban senzibilitet za poeziju. Ukoliko tog osećaja nema, pesma ne može da dođe do onih estetskih vrednosti do kojih dolazi onda kada takva autentična motivacija kompozitora postoji. Veoma izražen osećaj za poeziju imali su i imaju mnogi srpski kompozitori solo pesme, među njima Josif Marinković, Miloje Milojević, Dejan Despić.

Kakav poetski senzibilitet su pokazali naši kompozitori u izboru stihova?

Možemo reći da je ovo i jedna muzička antologija srpske poezije. Na početku solo pesme imamo orijentaciju prema srpskim romantičarima (Zmaj, Jakšić, Radičević), dok je generacija Konjovića, Milojevića i Hristića u velikoj meri birala savremenu, njima blisku poeziju, kao što je Dučićeva. Komponovano je i na poeziju hrvatske i srpske moderne, dubrovačkih petrarkista, nemačkih romantičara, francuskih parnasovaca. Ljubica Marić se u svojoj „Čarobnici” vratila Vergilijevim „Bukolikama”, tako da je raspon tema proširen sve do antike. Dakle, od Vergilija do Malarmea, od romantičara do Desanke Maksimović i Raičkovića.

Da li ima pesnika na čije stihove nema kompozicija a to zaslužuju?

Iznenađujuće je da nema kompozicija na poeziju Milana Rakića ili ih, u skromnoj meri, ima na stihove Crnjanskog. Može se pretpostaviti da je poezija koja ima svoju jaku melodiju i pregnantnu ekspresiju u izvesnoj meri sputavajuća za kompozitore. Poznat je istorijski primer da je Ramo odustao od komponovanja po Volterovom libretu „Samson” smatrajući ga suviše složenim da bi bio stavljen u muziku. Kao da je određena poezija, kao takva, dovoljna samoj sebi... 

Da li pesme u Antologiji uspostavljaju neki međusobni odnos?

Na više načina. Neke pesme su nastale na iste stihove. Na „Kamenu uspavanku” Raičkovića pisali su i Dragutin Čolić i Ivan Jevtić, ponudivši različita poetička rešenja. Komuniciraju i tako što se srpska solo pesma na neki način vraća samoj sebi. Dejan Despić se devedesetih godina 20. veka vratio „Đulićima” i Zmaju kao inspiraciji, pa time i romantičarskoj formi solo pesme, kao svojevrstan omaž počecima srpske vokalne lirike.

Kakve su savremene tendencije kada je ovaj žanr u pitanju?

Sve je izraženija tendencija da se solo pesme objedine u cikluse, što je u 20. veku primetno i u poeziji. Postoji težnja da se solo pesma proširi i napravi jedna kompleksnija, čak dramska struktura. Tu su i pesme sa različitim kamernim efektivima, ne samo sa klavirom, već i kamernim sastavom, sa nekoliko solističkih instrumenata (violina, flauta), pa se izvođački sastav čini sve manje konvencionalnim.

Zašto se pored toliko solo pesama izvodi samo nekoliko?

Mi nemamo razvijeno muzičko izdavaštvo, pesme se ne štampaju, pa izvođači nemaju materijal. Mnoštvo dela je u rukopisu, i potreban je timski rad stručnjaka da bi se nesporne vrednosti naše tradicije učinile vidljivim. Moramo se istraživački odnositi prema svojoj baštini, raditi na kritičkim izdanjima dela pojedinih autora, a to se ne može realizovati bez podrške i razumevanja.

Poznato je da su izbori u antologijama čest povod za razne stručne polemike. Koje su bile vaše najveće dileme?

Svaka antologija sobom nosi i jednu ličnu notu. Nekad antologičar mora da bira između više uspelih pesama jednog autora. Nastojala sam da izbegnem zamku „istorijskog značaja” i da u taj izbor ne prelivam sentimente koje naša kultura ima prema pojedinim autorima. Ali ako birate aksiološki, a opet dobijete istorijsku sliku, i zastupljene značajne kompozitore i sve stilske orijentacije, onda to samo po sebi govori o zrelosti i zaokruženosti muzičke kulture iz koje je taj izbor potekao.