Magija seoskih slikara

Kovačica – U centru Kovačice okružene hektarima najplodnijih oranica južnog Banata nije zemljoradnička zadruga već svetski poznata Galerija naivne umetnosti,  institucija, skoro sedam decenija, dom slikara – naivaca. Izgleda da su baš Slovaci pre više od dva veka kada su krenuli iz Arvarske, Trenčinske i Bekeške županije, sa područja Ugarske, danas Slovačke Republike, u svojim genima doneli  kolektivni umetnički dar, koji prvi put izbija kasnih tridesetih godina prošlog veka na slikama mašinbravara Martina Paluške i zemljoradnika Jana Sokola, iz hobija i bez ikakvog slikarskog zanata. Njih dvojica su sve započeli.

U pauzama poljskih radova i u vreme zimskih večeri kopirali su poznate slikare, preslikavali kalendare i razglednice egzotičnih venecijanskih gondola i tirolskih pejzaža. Ubrzo se ovom dvojcu pridružuju i drugi seljani, pa slikajući za svoju dušu osnivaju i likovnu sekciju pod okriljem Kulturno-prosvetnog udruženja „Pokrok”, sve do 1952. godine kada je Kovačica slavila svoj 150. rođendan, a radovi 12 osnivača udruženja sakupljeni u prvu izložbu. Tada dobijaju i prvu stručnu podršku, ali i najvredniji savet od pančevačkog akademskog slikara Stojana Trumića, da se manu reprodukcija i okrenu slikanju živopisne svakodnevice i paorskog života – dvorišta svojih kuća, poljskih radova, običaja, narodnih nošnji, folklora, korenima… I eksplodirao je tada neverovatni dar iz ljudi. Nedugo, usledile su prve Oktobarske svečanosti „Kovačički oktobar” i njihova izložba autorskih slika, pa se 1955. otvara i Galerija seljaka slikara pri Domu kulture „3. oktobar”, prva u tadašnjoj Jugoslaviji. Galerija naivne umetnosti svake godine, tradicionalno 66 godina, organizuje salon slika, na kojem izlaže 66 slikara. Mnogi od njih su odigrali samo epizodnu ulogu, a trideset sedmoro postali su aktivni članovi galerije. Slave vrednih su i imena Mihala Bireša, Jana i Odreja Venjarskog, Jana Garaja, Jana Knjazovica, Katarine Kožikove, Ane Knjazovic, Katarine Karlečikove, Eve Husarikove, Zuzane Vereski...

A kada su se kista latili Martin Jonaš sa svojim seljacima džinovskih šaka i stopala, čije grafike su Italijani otisnuli u zlatu, i Zuzana Halupova čiji pitoreskni likovi dece postižu meteorski uspeh završivši i na razglednicama Unicefa, u malenu Kovačicu počinju da stižu novinari, diplomate, turisti, i priča o naivcima Kovačice nezadrživo kreće u svet. Oni su danas uzor koloniji slikara, koji bi želeli da postanu članovi galerije, ali ih je samo dvadeset troje iz Padine, Aradaca, Opova i Pančeva.  O tome brine Umetnički savet, koji svake pete godine vrednuje biografije, tehniku, posvećenost tradiciji, jer izlagati u galeriji je pitanje prestiža, baš kao što platna kovačičke naive imaju svoje mesto u enciklopedijama i svetskim muzejima, kraljevskim palatama, diplomatskim rezidencijama – ali ih kupuje i obična publika. Neretko slavni, i visoki gosti dolaze sa porodicama, inkognito i nenajavljeni, da na miru razgledaju dela. Oni su među 18.000 inostranih i domaćih turista, školskih ekskurzija, koji bez prestanka opsedaju kovačičku galeriju, u kojoj se od 1989. godine i na sadašnjoj adresi mogu videti, osim ulja na platnu i ostale tehnike, oslikani ukrasni i upotrebni predmeti, uz srdačan doček i iscrpno stručno vođenje direktorke Ane Žolnaj Barca.

„I dalje nije razjašnjena magija naših slikara. Ono što mi ovde čujemo je da slike zrače iskrenošću i spokojem. Istovremeno pozitivne, vedrog kolorita, čak i kada prikazuju težak rad na polju, i iste takve trenutke koji se dese u životu, slikane su čistim srcem. To ljude opčinjava. Odavde odlaze sa osmehom i vraćaju se, dovode prijatelje… Ono što su osnivači pokrenuli ne prekidamo. Druga generacija nastavlja tradiciju slovačkog sela, ali slika drugačije, u duhu vremena. Verujemo da se to neće promeniti, jer taj duh prenosimo u radionice, likovne kolonije, na predavanjima, u radu sa decom i mladima. Ne uslovljavamo ih nego upućujemo i pružamo priliku da jednom godišnje ovde izlažu”, kaže Ana Žolnaj Barca i podseća da je za galerijom hiljade izložbi. Aktuelno, jubilarani 70. Oktobarski salon slika, u okviru manifestacije „Kovačički oktobar”, među najdugovečnijim je u zemlji, stariji od Međunarodnog sajma knjiga i Oktobarskog likovnog salona u Beogradu.

Za naročite zasluge u predstavljanju Republike Srbije, njenih građana i postignute rezultate u oblasti slikarstva Galerija naivne umetnosti u Kovačici ovenčana je Ordenom Karađorđeve zvezde prvog stepena, koji dodeljuje predsednik Srbije, a u svojim vitrinama čuva i Orden Matice slovačke i Plaketu Etno-brend Srbije, zasluženu u prethodne dve godine – zaredom.

To je potvrda dugog istrajnog rada kovačičkih naivaca. Oni su ti koji decenijama grade ovaj brend i predstavljaju svoju umetnost u svetu. I, ne bi bilo ni galerije, ni nagrada, da nije bilo i da nema generacija slikara, čiji talenat i zlatne ruke jesu fenomen, uz trud, rad i entuzijazam osoblja ove jedinstvene institucije kulture u Srbiji.