Kriterijumi za članstvo

Sistemom eliminacije dolazimo do nekoliko kriterijuma koji aproksimativno mogu biti iskorišćeni za određenje desnice u Srbiji.

Prvi od njih koji se hronološki nametnuo jeste antikomunizam. Iako ne treba zaboraviti da je četništvo bilo pokret sa dosta levih i čak jugoslovenskih elemenata, kasnijom evolucijom, a i zaslugom komunističke propagande, antikomunizam je izjednačen sa antilevičarstvom, pa je postalo izrazito desničarski pokret posvećen odbrani jugoslovenstva. Ovaj sistem vrednosti, koji su delile i ljotićevske grupe u dijaspori, bio je zabranjen u zemlji sve do 1989, a onda je s ustanovljenjem političkog pluralizma u nju nagrnuo. Prvu prezentaciju na sceni imao je sa revizionističkom istorijom Veselina Đuretića, a zatim s kragujevačkim magazinom „Pogledi”. Simboli, folklor i kulturni produkti (knjige, suveniri, kasete) postepeno su se uspinjali tokom čuvenih „antibirokratskih” mitinga 1988-1989, ali su od vlasti u Srbiji bili samo tolerisani, a nikad prihvaćeni. U Republici Srpskoj Krajini i Republici Srpskoj četništvo je postalo oficijelna ideologija, kao simbol srpske antikomunističke tradicije. U Srbiji antikomunizam i antilevičarstvo ostali su značajna demarkaciona linija čak i na opozicionoj sceni, pa se i današnja politička scena profiliše prema tom kriterijumu. Stoga se ovaj kriterijum može legitimno koristiti kao odlika desnice.

U vezi s ovim je i drugi značajan kriterijum, a to je pitanje: na koju srpsku tradiciju se neko od aktera poziva? Ranije smo rekli da je nacionalizam ravnomerno bio raspodeljen i na levi i na desni spektar. No, vladajuća levica baštinila je tradiciju partizanskog pokreta, komunističkih funkcionera (Ranković), dok je opoziciona levica koketirala s principima ’68. Desnica je pak svoje utemeljenje tražila u pretkomunističkoj Srbiji, u tzv. građanskoj tradiciji (samostalnoj Srbiji ili srpskim partijama Jugoslavije), ili pak u antikomunističkoj dijaspori (kao Šešeljeva pozivanja na Lazu Kostića). Desnica je često sklona i da mitologizuje pretkomunistički period kako bi ga učinila što privlačnijim u odnosu na titoističko doba. Česta su pozivanja na imena Slobodana Jovanovića, Nikolaja Velimirovića, Milana Grola, Borislava Pekića, a na krajnjoj desnici na ime Dimitrija Ljotića.

Treći značajni kriterijum jeste pitanje crkve i religije. Sve desne organizacije izrazito drže do ovih institucija kao bitnog dela svog identiteta u smislu jasnog isticanja srpske nacionalne pravoslavne tradicije i nekomunističkog porekla. Naravno, postoje velike razlike u odnosu prema sadašnjoj crkvi i mestu koje pojedini od aktera ove scene namenjuju crkvi u društvu. Ali ih od levice svakako odvaja izrazito pozitivan stav koji prema crkvi imaju. I na levici se iz pragmatičnih razloga povremeno, ali veoma nerado koketira sa crkvom (na primer u vreme Miloševićevog uspona ili u vreme pojačane Đinđićeve borbe za vlast posle 5. oktobra); međutim, religija nikada nije deo njihove suštine ili programa.

Zatim sledi odnos prema obrazovanju i kulturi. Demarkaciona linija gradi se oko sledećeg pitanja: da li sistem vrednosti koji se nameće preko ovih područja treba da bude izrazito pozitivno usmeren prema sopstvenoj tradiciji, ili pak izrazito kritički s elementima nipodaštavanja i naglašavanja potrebe modernizacije po svaku cenu? Ovo pitanje sve više dobija na značaju u sporovima oko reforme obrazovanja i kulturne politike u zemlji. Desnica brani tradicionalne vrednosti i bori se za takav sistem obrazovanja koji bi utemeljio vrednosti afirmisane u srpskoj istoriji i na njima polako, evolutivno gradio dalje. Time se potpuno približava zapadnoj desnici. Videćemo uskoro da, što se više bude smirivala politička situacija, to će više na javnu agendu dolaziti pitanja koja danas dominiraju na Zapadu kao što su pitanja homoseksualizma, abortusa, eutanazije...

Poslednji kriterijum za koji, nažalost, nije bilo previše mesta tokom protekle decenije jeste područje koje dominira u razvijenim zemljama a to su pitanja iz oblasti ekonomske, poreske i socijalne politike, kao što su pitanja privatizacije, restrukturacije privrede, zdravstvene i obrazovne politike. Desnicu je ipak tokom svih ovih godina odlikovalo, ma koliko apstraktno, ali konsekventno zalaganje za snažnu tržišnu privredu. Ovo bar u načelu povezuje desne partije, a veoma je rasprostranjeno i na ekstremno desnoj sceni.

-----------------------------------------------------------

Ćosić nije desničar

Za onaj deo elite i analitičara koji smatraju da je nacionalizam sam po sebi najveći problem i nešto potpuno neprihvatljivo, to je ostao ključni kriterijum podele koji i dan-danas dominira: desničari su svi oni koji su istovremeno i nacionalisti, zagovornici ratne politike, velike Srbije i pomoći prekodrinskim Srbima. Međutim, ovaj kriterijum je nerelevantan zato što bi time u desničare trebalo staviti pomenutog Ćosića, akademika Ljubu Tadića ili Mihaila Markovića, ljude koji su celog života iskreno i konsekventno posvećeni levim i radikalno levim idejama. Marković je i dan-danas zagovornik neke vrste nacionalkomunizma. Sam Ćosić, koji je napravio veliki iskorak ka nekoj vrsti propagiranja nacionalnog jedinstva, uvažavanja crkve i tradicije, ipak je ostao suštinski privržen većini ideja zbog kojih je svojevremeno otišao u partizane. Konačno, teško je naći kriterijum prema kome bismo SPS mogli da smestimo u desničarsku stranku, iako je naročito tokom prve polovine devedesetih bila izrazito nacionalistička.

Miša Đurković

(Preuzeto iz: „Nova srpska politička misao”, „Desna Srbija, traganje, paradoksi, mogućnosti – desnica u Srbiji 1990 – 1993”)