Status crkve u Makedoniji i izbor novih episkopa moguće teme Sabora

Sabornom svetom arhijerejskom liturgijom i činom priziva Svetog duha za početak rada sutra u Sremskim Karlovcima počinje redovno majsko zasedanje Svetog arhijerejskog sabora, najvišeg crkvenog tela kojim predsedava srpski patrijarh, a čine ga svi eparhijski i vikarni episkopi Srpske pravoslavne crkve.

Sutrašnje otvaranje sednice u Patrijaršijskom dvoru u Sremskim Karlovcima, jednoj od tri katedre srpskog patrijarha, biće svečanog karaktera budući da se istovremeno obeležava i značajan jubilej – stogodišnjica vaspostavljanja Srpske patrijaršije. Radni deo Sabora biće nastavljen u ponedeljak, u kripti Hrama Svetog Save u Beogradu, gde će najviše crkveno telo zasedati i u danima koji slede.

Iako se dnevni red sednice usvaja na samom zasedanju, za neke teme već se pretpostavlja da bi se mogle naći na raspravi. Srpski arhijereji, kako nezvanično saznaje „Politika” u crkvenim krugovima, gotovo izvesno razgovaraće o statusu „Makedonske pravoslavne crkve”, ali i o nedavnoj odluci Vaseljenske patrijaršije da sa MPC stupi u liturgijsku zajednicu i time, kako je obrazloženo u odluci carigradskog Sinoda, „zaceli ranu raskola”. Može se očekivati da će se o ovoj odluci Carigrada, Sabor oglasiti tokom samog zasedanja, pre iznošenja eventualnog stava o „makedonskom pitanju”.

Poznato je da su se patrijarh Porfirije i episkopi članovi Svetog arhijerejskog Sinoda sastali sa predstavnicima MPC početkom maja, što je pomenuo u svojoj đurđevdanskoj besedi vladika zvorničko-tuzlanski Fotije, izražavajući nadu da bi uz molitve i Božju pomoć na ovom Saboru mogao biti rešen višedecenijski raskol i MPC bila vraćena u kanonsko jedinstvo sa srpskom i ostalim pravoslavnim crkvama. Usledila je pomenuta odluka Carigrada koja je u velikom delu ne samo crkvene javnosti protumačena kao mešanje u kanonsku nadležnost SPC, kojoj je, podsetimo, Tomosom Carigradske patrijaršije iz 1922. potvrđena jurisdikcija i nad eparhijama u današnjoj Severnoj Makedoniji. U crkvenom poretku, neuobičajeno je i da jedna pomesna crkva izdaje uputstva drugoj kako bi trebalo da rešava pitanja koja su u njenoj jurisdikciji, to jest da Carigrad stavlja u zadatak „Crkvi Srbije”, kako je ona nazvana u sinodskom saopštenju, da sa crkvom u Makedoniji radi na administrativnim pitanjima. Pozdravljajući odluku Carigrada, MPC je saopštila da nastavlja dijalog sa SPC do konačnog rešenja svog kanonskog statusa. Da dobra volja postoji i na strani srpske crkve, već je poznato, a to je potvrdilo i najviše crkveno telo, Sveti arhijerejski sabor, saopštivši posle zasedanja 2019. da je „naša Crkva i dalje, kao i do sada, za dijalog sa tamošnjom Crkvom koja već decenijama prebiva u raskolu i za rešenje problema na autentično kanonskoj osnovi”. Uostalom, Niškim sporazumom iz 2002, koji je kasnije u Skoplju odbačen, MPC je dobila najširu autonomiju unutar SPC, dok je nedavnom odlukom carigradskog Sinoda njena jurisdikcija ograničena samo na teritoriju Severne Makedonije, čime joj je Vaseljenska patrijaršija, praktično, osporila pravo na četiri eparhije u dijaspori.

Na ovogodišnjem majskom zasedanju verovatno će se razgovarati i o izboru novih episkopa na upražnjene eparhije: šabačku i zapadnoevropsku, čiji su arhijereji, vladike Lavrentije i Luka preminuli tokom prošle godine. Novog arhijereja mogla bi da dobije i Mitropolija zagrebačko-ljubljanska, kojom trenutno administrira patrijarh srpski Porfirije, koji je upravo sa tog mesta izabran za patrijarha srpskog. U pogledu rešavanja ovih „kadrovskih” pitanja postoje različita mišljenja među episkopima, a do donošenja saborske odluke naši sagovornici nisu želeli da licitiraju sa imenima mogućih kandidata za episkope.

Obavezna tema Sabora je i crkveno školstvo. Kako nezvanično saznajemo, u srpskoj crkvi postoji ozbiljno nezadovoljstvo zbog statusa veronauke u školama i položaja veroučitelja koji još nisu rešeni niti su počeli bilo kakvi razgovori sa nadležnim prosvetnim vlastima o tome. Tradicionalne crkve i verske zajednice zajednički su zatražile da status ovog predmeta bude ponovo onakav kakav je bio i prilikom vraćanja veronauke u škole – obavezan izborni predmet, a ne izborni program kakav je sada slučaj. Takođe, zatraženo je da veroučitelji imaju isti radnopravni status kao i druge kolege u školi, budući da sada rade na određeno vreme i potpisuju ugovore svake godine. Kako nam je objašnjeno, izgledalo je da postoji raspoloženje prosvetnih vlasti da počne rešavanje zahteva crkava i verskih zajednica, ali su rezultati potpuno izostali.

Najviše crkveno telo, po pravilu, razmatra i stanje u eparhijama srpske crkve, a posebna pažnja poslednjih godina posvećuje se položaju srpske crkve u regionu, kao i na Kosovu i Metohiji. U završnom saopštenju za javnost, koje se objavljuje po okončanju zasedanja, obično se iznosi i stav o odnosima sa drugim crkvama i verskim zajednicama, kao i o onima u pravoslavnom svetu. Može se očekivati da će Sabor, tako, izneti svoj stav i o dešavanjima u Ukrajini i pretpostaviti da će on slediti do sada iznete stavove vrha srpske crkve i njenog poglavara u kojima se pozivalo na mir i dijalog dva pravoslavna, bratska naroda.