Pet vekova prve kafane u Beogradu

Ove godine se proslavlja veliki kafanski jubilej, s obzirom na to da ova ustanova proslavlja tačno 500 godina od osnivanja u Beogradu. Prema istorijskim zapisima, prva kafana u Beogradu otvorena je 1522. godine na Dorćolu. Usled turbulentne istorije našeg grada, nemamo više informacija o lokaciji ili imenu. Ono što nam je poznato je da je prva kafana u Beogradu služila samo kafu, te je stoga i skovana reč za nju kafa-na. Iako je kafana poreklom sa Istoka, interesantan je podatak da je Stambol, prestonica Osmanskog carstva, prvu kafanu dobio tek 1555. godine. Po čemu je Osmanlijama Beograd bio tako značajan da bi se u njemu otvorila kafana, samo godinu dana pošto je Sulejman Veličanstveni osvojio Beograd, i dalje je nepoznanica.

Beogradska kafana je značajna jer je usled geografskog pozicioniranja doprinela da kafa prodre u Evropu. Kafa je na teritoriji Evrope prvi put bila poslužena posle bitke kod Mohača. Naime, uslovi koje su poraženi Mađari morali da prihvate bili su ponižavajući, a na kraju su bili posluženi crnom kafom. Kako do tada nisu ni videli ni probali kafu, smatrali su je dodatnim poniženjem, pa su po povratku u logor izjavili: „i kao vrhunac poniženja smo morali da popijemo crnu čorbu”. I danas u mađarskom postoji izreka „crna čorba tek predstoji”, tj. najgore tek dolazi.

Vremenom kafa postaje unosna roba i s uživanjem se konzumira, te je kasnije došlo i do otvaranja čuvenih evropskih (pre svega bečkih i pariskih) kafea, koji postaju stecište učenog sveta i čija reputacija ne jenjava do danas. Srpska kafana je, sasvim prirodno, vremenom evoluirala, tako da nije više mesto na kojem se služi samo (i isključivo) kafa, već i razna druga pića, ali i nacionalna jela. Tako je naša kafana dobila dvojaku funkciju: postala je bar, a i restoran.

Za društveni život Srbije kafana je vrlo značajna institucija jer se tokom 19. i 20. veka u njoj održavaju važna dešavanja. Svetoandrejska skupština je održana u Velikoj pivari od 30. novembra 1858. do 31. januara 1859. godine u Beogradu. Poznato je da su političke partije osnivane u kafanama, kao i sportska društva. Prva sijalica u Beogradu zasvetlela je 1881. godine u kafani „Hamburg”, na uglu današnjih ulica Kneza Miloša i Masarikove, gde se sada nalazi, baš zgodno, zgrada „Elektrodistribucije”, dok su čuvena braća Limijer organizovala prvu bioskopsku predstavu u kafani „Zlatni krst” na Terazijama.

O svim književnim delima i pesmama napisanim u kafanama izlišno je govoriti, jer bi spisak bio izuzetno dugačak. Kafane su cvetale i posle svetskih ratova u Beogradu i Srbiji, jer su bile stecište umetnika, političkih stranaka, esnafa, agitatora, špijuna i mnogih drugih. Nažalost, čini se da su posle 2000. kafane posustale, te je mnoštvo čuvenih i starih kafana prestalo sa radom i zatvoreno zbog raznih pravnih i finansijskih razloga. Ipak, ne treba smatrati da su kafane stvar prošlosti, i u eri društvenih mreža čija su one bile preteča, jer su i dve godine pandemije dokazale koliko su živa reč i kontakt s voljenim osobama bitni. A kafane su uvek tu, sa svojim osobljem, da nas dočekaju kada odemo s prijateljima ili porodicom na kafu, čašicu rakije, ručak, pa i na proslavu godišnjice braka, diplomiranja, mature… Preživele su svašta za ovih 500 godina na nemirnom Balkanu, sigurno će preživeti još toliko. U to ime, živeli!

Milan Drobnjak,
turistički vodič i diplomirani filolog arabista