Doslednost jedne politike

Prosto je neverovatno da se politika prema Bosni i Hercegovini nije promenila skoro vek i po od vremena Benjamina Kalaja, političara i istoričara, generalnog konzula Austrougarske monarhije u Beogradu i potonjeg guvernera Bosne i HercegovineBundestag je u petak, 8. juna 2022. godine, odobrio slanje dodatnog kontingenta nemačkih vojnika u Bosnu i Hercegovinu, koji će boraviti u njoj u sklopu mirovne operacije „Eufor Alteja”.

Prosto je neverovatno da se politika prema Bosni i Hercegovini nije promenila skoro vek i po od vremena Benjamina Kalaja, političara i istoričara, generalnog konzula Austrougarske monarhije u Beogradu i potonjeg guvernera Bosne i Hercegovine.

Džon Bjuken, škotski istoričar i političar, u svojoj knjizi „Jugoslavija, današnje nacije: nova istorija sveta”, skrenuo je pažnju daleke 1923. godine na jednu rečenicu Benjamina Kalaja, tog „zlog duha Bosne”, koja je, kako vidimo, preživela temporalnu probu:

„Za moju misiju jedan žandarm vredi koliko pet učitelja.”

To potvrđuje i činjenica da je u prvih sedamnaest godina vladavine u Bosni i Hercegovini, Kalaj osnovao samo tri gimnazije. Jednu 1893. godine (umesto ukinute gimnazije u Sarajevu), drugu u Mostaru iste te godine, a treću u Tuzli 1899. godine.

Kada je Benjamin Kalaj 1882. godine preuzeo Ministarstvo finansija Austrougarske monarhije, kao i funkciju guvernera Bosne i Hercegovine, koju je obavljao do svoje smrti 1903. godine, njegovu „Istoriju Srba od 1780. do 1815” (koju je objavila Ugarska akademije nauka, 1877. godine u Budimpešti), na srpski jezik preveo je Gavrilo Vitković, član Srpskog učenog društva.

Politički cilj Kalaja u Bosni i Hercegovini ukratko rečeno bio je, pored ostalog, sprečavanje jedinstva Srba i Hrvata iz Bosne sa Srbima iz Srbije, odnosno Hrvatima iz Hrvatske. Upravo ono zbog čega je nemački parlament usvojio Rezoluciju o Bosni i Hercegovini, u kojoj se naglašava (optužuje) da su „akcije Milorada Dodika i Dragana Čovića osmišljene da unište Bosnu i Hercegovinu kao državu”.

Takođe, Kalaj je na „naučnoj osnovi” gradio „interkonfesionalni bošnjački nacionalizam”, odnosno zamisao o bošnjaštvu koje obuhvata sve stanovnike Bosne i Hercegovine, bez obzira na veroispovest, čemu je pre njega težio i Šerif Osman Topal-paša, poslednji vezir Bosanskog pašaluka i prvi valija Bosanskog vilajeta.

Kalaj je bio nameran da uspostavi bošnjački jezik i bošnjačku naciju. Po oprobanom metodu „zavadi pa vladaj”, Kalaj je sve činio da ojača animozitet Srba i Hrvata, koji su smatrali da Bosna pripada baš njihovom narodu. Sistematski je jačana strategija Habzburga, zasnovana na podršci nacionalnom nepoverenju.

Ideja bošnjaštva dolazi do izražaja kada Mehmed-beg Kapetanović 1891. godine pokreće list „Bošnjak”, posebno kada 1893. godine, nakon smrti prvog gradonačelnika Sarajeva Mustafe Fadilpašića, postaje predsednik sarajevske opštine.

Recimo, u drugom broju „Bošnjaka” nalazi se pesma Safveta-bega Bašagića sa dva više nego ilustrativna stiha:

„Od Trebinja do brodskijeh vrata / Nije bilo ni Srba ni Hrvata.”

Tokom Kalajeve vladavine u Bosni i Hercegovini zabranjivalo se unošenje štampe iz Srbije, kao i srpskih novina iz Vojvodine, Hrvatske, Dalmacije…

Kalajev režim je takođe zabranjivao i knjige, posebno iz istorije Srbije.

Recimo, njegovom naredbom od 23. februara 1894. godine zabranjena je „Srpska istorija” od Mihajla Jovića i „Istorija srpskog naroda” od Ljubomira Kovačevića i Ljubomira Jovanovića te „Istorija Srba” od Milana Ubavkića.

Kako navodi nemački istoričar Herman Vendel, počasni doktor nauka Beogradskog univerziteta, u knjizi „Borba Jugoslovena za slobodu i jedinstvo” iz 1925. godine, Benjamin Kalaj je zabranio čak i svoju knjigu – pomenutu „Istoriju Srba”.

Jedinstven primer lične „žrtve” u političkoj doslednosti.

Novinar i publicista

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista