Da li je u Srbiji „pao mrak”

Lamentirajući nad opštom demografskom situacijom u Srbiji, uvek prisutna pitanja su: Koliko nas ima? Koliko brzo Srbija gubi stanovništvo? Gde ono odlazi? Da li je depopulacija realnost za ruralna područja ili izazov za celu zemlju? Gde je najizraženija? Ovako ozbiljna pitanja zahtevaju jasne i egzaktne odgovore, koji se bazično oslanjaju na zvanične statističke podatke.

U iščekivanju rezultata novog popisa stanovništva, domaćinstava i stanova, pokrenute su različite inicijative koje bi trebalo da doprinesu rasvetljavanju depopulacije kao višedecenijskog problema, kao i formiranju korpusa multidisciplinarnih znanja iz kojih se mogu crpiti potencijalne mere za njeno ublažavanje i prostornu limitaciju daljeg napredovanja. Inicirano je kreiranje naučnoistraživačkih rešenja baziranih na alternativnim izvorima podataka, kroz izazov „Podacima do boljeg razumevanja procesa depopulacije” (UNDP, UNFPA, GIZ). Jedna od pobedničkih ideja, „Daljinska detekcija (de)populacionih procesa”, omogućila je radiografiju sadašnjeg demografskog stanja i njegove precizne prostorne distribucije na teritoriji Srbije, primenom daljinske detekcije.

Šta to tačno podrazumeva? Korišćeni podaci su dobijeni na osnovu satelitskih snimaka noćnih svetala koja ukazuju na distribuciju i koncentraciju stanovništva i aktivnosti u prostoru. Tamo gde intenzitet osvetljenja slabi, prostori postepeno „odumiru” ukazujući na smanjenje koncentracije stanovništva i aktivnosti, dok prostori koji „isijavaju” predstavljaju polove rasta i razvoja.

Šta su noćna svetla Srbije pokazala? Ilustruju jasnu polarizaciju Srbije na „osvetljeni” centar i „ugašenu” periferiju. Najintenzivnija su u visokourbanim područjima (grad Beograd, Novi Sad i Niš), što je posledica višedecenijskog trenda doseljavanja iniciranog i permanentno održavanog različitim društvenim procesima (urbanizacija, deagrarizacija). Visok intenzitet noćnih svetala uočava se i u drugim gradskim sredinama i prigradskim zonama u podunavskom, posavskom, kolubarskom i pomoravskom pojasu, ukazujući na njihovu ekspanziju, usled priliva stanovništva i dislokacije ekonomskih aktivnosti.

Takođe, intenzivnije osvetljenje odlikuje i pojedine turističke centre, tranzitna područja i industrijska naselja bolje infrastrukturne opremljenosti (karta ). U regionalnom smislu, teritorija AP Vojvodine je pokrivena mrežom naselja harmonizovanog osvetljenja, dok se u centralnoj Srbiji i AP Kosovu i Metohiji prostori intenzivnog osvetljenja koncentrišu oko visokourbanih centara i linijski, duž frekventnih saobraćajnica.

Suprotno, prostori gde se svetla postepeno gase, naselja odumiru, a prostori napuštaju, dominiraju na teritoriji Srbije. Najrasprostranjeniji su na perifernim i ruralnim delovima zemlje i obuhvataju 60,4 odsto naselja Srbije, u kojima je nizak intenzitet noćnog svetla i slaba (do 10 odsto) do zanemarljiva (do pet procenata) zastupljenost osvetljenih površina. Tu se izdvajaju demografski ugrožena naselja u jugozapadnom delu Srbije i području valjevskih planina, Braničevu, homoljskom i staroplaninskom području, u pograničnom pojasu jugoistočne Srbije i u kontaktnoj zoni sa AP Kosovo i Metohija.

Takođe, noćna svetla su omogućila identifikaciju trajno napuštenih ili povremeno korišćenih objekata i ukazala na realno korišćenje prostora. Najveći broj takvih objekata zabeležen je u tradicionalno depopulacionim opštinama (Crna Trava, Gadžin Han, Bosilegrad), opštinama s visokim udelom stanovništva na radu u inostranstvu (Žagubica, Majdanpek, Golubac, Varvarin, Žitorađa, Ćićevac i dr.), pograničnim opštinama (Ljubovija, Krupanj, Vladimirci, Leposavić, Medveđa), opštinama planinskog karaktera (Topola, Kučevo, Blace, Brus), kao i AP Kosovo i Metohija (Novo Brdo, Kosovska Kamenica, Istok i dr.).

Noćna svetla su pokazala da u određenom periodu tokom godine pojedina naselja na teritoriji Srbije „ožive”, iskazujući viši intenzitet osvetljenja. Takva promena registrovana je u 687 naselja Srbije (15,1 odsto). Sezonska aktivacija vezuje se za turističku aktivnost u planinskim (Kopaonik, Zlatar, Zlatibor, Stara planina, Goč, Golija, Vršačke planine, Dukat) i banjskim centrima, izletničku aktivnost u prirodnim rezervatima (Uvac, Pčinja, Jerma) i na jezerima (Zlatarsko, Vlasinsko i druga), sezonske poljoprivredne radove (Pešter) i tranzitnu funkciju područja. Iako je sezonsko aktiviranje više lokalnog karaktera, igra važnu ulogu u održivosti ruralnih prostora.

*Geografski institut „Jovan Cvijić” Srpske akademije nauka i umetnosti