Krvava jesen i crne marame

U tragedijama bremenitoj srpskoj istoriji oktobar 1941. neprikosnoveni je simbol ratnog stradanja nenaoružanog stanovništva. Te prve okupacione jeseni, oružane snage nacističke Nemačke počinile su masovne zločine protiv čovečnosti na području Jadra, Kraljeva i Kragujevca. Na ova tri lokaliteta ukupno je streljano gotovo 8.000 civila.

Odmazda je izvršena po naredbi koju je 10. oktobra 1941. doneo general Franc Beme, glavnokomandujući okupacionih snaga u Srbiji: za svakog ubijenog nemačkog vojnika streljati stotinu civila, a za svakog ranjenog - pedeset. Tako je krvlju nedužnih gušen ustanak koji se razbuktao te jeseni. Partizanske jedinice i odredi Jugoslovenske vojske u otadžbini, samostalno i u sadejstvu, preduzimale su oružane napade, diverzije i sabotaže na infrastrukturi značajnoj za nemačku vojsku. Stvarane su i oslobođene teritorije, što je doprinosilo omasovljenju ova dva pokreta otpora. Ali, posle oktobarskih represalija, Srbija nije bila samo zemlja ustaničkih zastava, već i crnih posmrtnih barjaka i crnih marama, pod kojima su supruge, ćerke, sestre i majke žalile svoje streljane.

– Pokolj koji su između 19. i 21. oktobra nemačke trupe počinile u Kragujevcu i okolini, gde je streljano najmanje 2.796 civila, ukorenjen je kao simbol stradanja u kolektivnom pamćenju srpskog naroda i svih koji sa njime dele ovo parče zemlje i neba. Upravo zato je od 2011. godine 21. oktobar uvršten u kalendar državnih praznika kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu. Međutim, zločini u Jadru i Kraljevu bezmalo su potpuno iščileli iz našeg istorijskog i zajedničkog sećanja – upozorava Dejan Ristić, direktor Muzeja žrtava genocida.

Kako ističe, nadirućoj „kulturi zaborava” možemo da se suprotstavimo tako što ćemo kao država i društvo sistemski i na naučnim osnovama definisati principe politike pamćenja, koji će biti podloga za gajenje drugačije kulture sećanja. Taj drugačiji koncept svakako podrazumeva potpuni raskid s komemorativnom praksom karakterističnom za period od 1945. do raspada SFR Jugoslavije. Prema ondašnjem „kanonu”, streljani i na druge načine usmrćeni civili tokom Drugog svetskog rata podvođeni su pod bezlični termin „žrtve fašizma”. Ili, kako je to definisala istoričarka Silvija Krejaković, „identiteti žrtava su bili duboko ispod površine mutnog ogledala istorije, u kome su se, poput Narcisa, ogledali nosioci politike i ideologije”.

Direktor Muzeja žrtava genocida slaže se s konstatacijom da stradanje pripadnika srpskog naroda u Drugom svetskom ratu već decenijama u našoj javnosti nije tabu tema, na način kako je to bilo u vreme socijalističke Jugoslavije, kada je iz ideoloških razloga istoriografija bila „pod nadzorom”. Ali, kako ističe, akcentovanje te teme u javnom prostoru, nažalost, ne prati i intenziviranje naučnih istraživanja, odnosno sistematične aktivnosti na polju kulture sećanja, obrazovanja, umetnosti, kulture, izdavaštva.

– Bilo bi korisno da najpre analiziramo koliko je tokom prethodne tri decenije na svim univerzitetima u Srbiji odbranjeno doktorata u vezi sa stradanjem našeg naroda u Drugom svetskom ratu i koliko je naučnoistraživačkih projekata realizovano na te teme. Saznanje o tome moglo bi biti poražavajuće po srpsku istorijsku nauku i nosioce naučne politike, a time i po državu. S tim što valja naglasiti da država u prethodne tri decenije nije sprečavala ili otežavala ta istraživanja, naprotiv – ističe Dejan Ristić.

Muzej žrtava genocida je u više navrata pozivao institucije, kao i pojedinačne istoričare i stručnjake iz drugih društveno-humanističkih nauka da se okupe kako bi se intenzivirala naučna istraživanja ove teme. Značajan broj njih se odazvao tom pozivu, što ukazuje na postepenu promenu klime u okvirima naše naučne zajednice, kaže Ristić.

– Memorijalizacija srpskih žrtava Drugog svetskog rata ne treba i ne može da bude isključiva nadležnost i odgovornost malobrojne grupe stručnjaka okupljenih u Muzeju žrtava genocida, ustanovi kulture od nacionalnog značaja. Pravo i obaveza svakoga od nas, kao pripadnika srpskog naroda, jeste da znamo i pamtimo, i to pravo i obavezu ne možemo da delegiramo nekome drugom kako bismo sebe rasteretili teškog, a za neke i neželjenog sećanja – naglašava naš sagovornik. Stoga je, kaže, neophodno da se naoružamo znanjem o važnim događajima, ličnostima i procesima koji su utkani u naš nacionalni identitet. A krvavi oktobar 1941. bez sumnje je istorijska stranica koja ne sme da se preskoči, zanemari i zaboravi, jer žrtve okupatorske odmazde zaslužuju večan spomen. U prilog tom spomenu i pamćenju, tekstove o stradanju žitelja Jadra, Kraljeva i Kragujevca za čitaoce „Politike” priredili su mladi saradnici Muzeja žrtava genocida: Tiosav Purić, Strahinja Đorđević i Gavro Burazor.