Sećanje na Rikarda Švarca, kompozitora stradalog u Jasenovcu

Na novom disku „Srpsko-jevrejski kompozitori stradali u Holokaustu” pijanistkinje i doktora filoloških nauka Jasmine Janković obuhvaćeni su umetnici koji su svoj životni i radni vek ostvarili u Srbiji a tragično su stradali u koncentrcionim logorima Jasenovac i Banjica.

Tim povodom Jasmina Janković nedavno je u Legatu „Slavenski” održala koncert i predavanje posvećeno sećanju na Rikarda Švarca (1897 – 1941.) i premijerno izvela njegova dela u rukopisu nakon 100 godina od nastanka – Varijacije na Mocartov menuet ( Beč, 1922), i Dečju svitu  za klavir (1935).

– Posleratnim generacijama Švarcova muzika bila je potpuno nepoznata, kao i mesto stradanja, međutim 1995. godine u Jerusalimskom arhivu „Eventov” istoričar Cvi Loker, koji je lično poznavao Švarca, pronašao je Švarcov rukopis iz studentskih dana u Beču, njegove Varijacije na Mocartov menuet, Dečju svitu za klavir, i Svečanu muziku u čast 27. oktobra iz 1935. godine. Muzikolog Dušan Mihalek iz Izraela uručio mi je partiture da ih izvedem, kaže Jasmina Janković.

Rikard Švarc, kompozitor, dirigent, pedagog i muzički pisac, jevrejskog porekla, studije je završio u Beču.

– Nakon studija, Švarc se predstavlja kao vrsni predstavnik poznog bečkog romantizma sa elementima moderne. Takva muzika nije naišla na razumevanje kritike po povratku u Zagreb 1922. (gde je živeo do 1926), i zamereno mu je da u hrvatsku muziku „donosi prefinjene bečke parfume, umesto da se divi ljepoti našeg hrvatskog poljskog cvijeća”. Ne mogavši da nađe zaposlenje u rodnom gradu, na poziv kralja Aleksandra dolazi u Beograd, kao učitelj deci porodice Karađorđević a potom i ceo radni i životni vek vezuje za Beograd i Novi Sad – navela je Jasmina Janković povodom koncerta.

U Srbiji njegovo stvaralaštvo nailazi na znatno topliji prijem, te se kao izuzetno cenjen pedagog, pijanista, muzički kritičar i kompozitor, nalazi na najznačajnijim funkcijama: dirigent operete u Beogradu (1927/28); sa Milojevićem i Manojlovićem osnivač je i prvi urednik (1928/29) časopisa „Muzika”, sa Stanom Đurić Klajn publicista u „Zvuku” (1931-36), „Muzičkom glasniku”; Radio Beogradu, „Židovu” (800 članaka). Drži predavanja iz istorije muzike na Kolarčevom narodnom univerzitetu (1934-1938). Povereno mu je mesto zamenika direktora, profesora klavira, teorije i dirigenta operskog studija i orkestra muzičke škole Stanković (1926-1937).

–Tada nastaje Dečja svita za klavir, koju posvećuje svojoj dvanaestogodišnjoj učenici Verici Veljkov. Na prvoj strani rukom je napisano: „Mojoj velikoj Verici ovaj primerak za čuvanje, Dundo”. Svita je zahtevana, posebno za dečiji uzrast, jer je od učenika zahtevao tehničku spremnost kao neophodnu veštinu za savremeni repertoar. Vera Veljkov, kasnije je završila studije u Parizu i postala profesor na Muzičkoj akademiji u Beogradu, što govori i o Švarcovoj proceni njene muzičke izvrsnosti. Udala se za akademika Dejana Medakovića – istakla je Jasmina Janković.

Ona dolazi do podataka i o Švarcovoj Svečanoj muzici u čast 27. oktobra iz 1935. godine. Izdata je u sklopu Spomenice svečane instalacije Velike lože u Beogradu, u izdanju Državne štamparije Kraljevine Jugoslavije. Delo je za ovu priliku izveo sam autor. Radi se o instalaciji Velike lože Nezavisnog Ordena Bene Berita (Sinova Saveza) za Jugoslaviju, upriličenoj u Jevrejskoj opštini, po svim masonskim ceremonijama. Sve lože Bene Berita u svetu delovale su kao humanitarne organizacije za ravnopravnost i toleranciju.

Od 1936. Švarc živi u Novom Sadu, gde zasniva brak sa Vericom Jovanović koja umire na porođaju rodivši mu sina Milorada, Ludviga (1938). U isto vreme direktor je muzičke škole „Isidor Bajić”, i dirigent „Srpskog narodnog pozorišta” (1937-1941), razvijajući bogat muzički život toga grada.

– Godine 1940. mobilisan je u Sarajevu, potom i u Makedoniji. Nakon sloma u Aprilskom ratu, juna 1941. ustaše ga hapse i odvode  u Zarebački zbor, a odatle u Gospić, zatim paški logor Slana te naposletku u logor Krapje (Jasenovac). U međuvremenu, njegov otac Ljudevit, političar i prvi poslanik jevrejskog porekla u Hrvatskom saboru, uputio je molbu poglavniku Anti Paveliću da ga pusti iz logora, a ovaj ju je prosledio ministru Andriji Artukoviću. U molbi je naveo da njegov sin ima nezbrinutog trogodišnjeg sinčića kome je majka umrla pri porođaju. Rikard Švarc je pogubljen krajem 1941. godine, kao i njegov brat Vilim 1945, kaže pijanistkinja.

Na njenom disku zastupljena je i muzika Ladislava Grinskog (Sombate 1904 – logor Banjica 1941), kompozitora i pijaniste jevrejskog porekla. Radni i životni vek proveo je u Beogradu, doprinoseći raznovrsnosti muzičke scene između dva rata. Sa Ljubicom Marić bio je đak Josipa Slavenskog. Kasnije on podučava Enrika Josifa. Delovao je kao pijanista u džez orkestru Rafaila Blama. Između dva rata njegova muzika izvođena je u Jugoslaviji i Evropi sa simfonijskim i džez orkestrom. Bio je oženjen ćerkom vlasnika „Ruskog cara”, Katicom Reves i zajedno sa njom i šestogodišnjom ćerkom pogubljen je u logoru Banjica 1941. Zajedno sa dva ženina brata javno je obešen i izložen na Sajmištu kao primer od strane Gestapoa.