Kada otvorim oči vidim film

NOVI MUZEJ
Krajem proleća i početkom leta ove godine sa radom je počeo novi. Prvi izložbeni projekat kojim je pokazao svoje programsko usmerenje predstavio je, između ostalih, i dela Marine Abramović, Dušana Makavejeva, Raše Todosijevića, Živojina Pavlovića, Ere Milivojevića, Kokana Rakonjca i Mangelosa, i to u kontekstu eksperimentalnih umetničkih praksi u bivšoj Jugoslaviji šezdesetih i sedamdesetih godina. Postavku, osmišljenu u prostornom smislu kao niz frejmova nekog imaginarnog filma o radovima koji su redefinisali tokove umetnosti u ovom regionu u drugoj polovini prošlog veka, čak otvara rad Neše Paripovića, a zatvara rad Raše Todosijevića, realizovani u medijumu filma, ali sa konceptualnim okvirom, kao i sadržajem koji se izvodi u tradiciji umetničkog performansa. Naslov izložbe je „Kada otvorim oči, vidim film”, i citat je sa korica monografije umetnika Antonija Lauera, nekada znanog kao Tomislav Gotovac, dok je na plakatu za izložbu reprodukovana dokumentarna fotografija sa snimanja njegovog filma „Kružnica”, na krovu beogradske Palate Albanija, u prvoj polovini šezdesetih godina, u doba kada još ni naziv koji je omogućavao klasifikovanje tog filma kao strukturalističkog nije ušao u opticaj.

Ova izložba je po mnogo čemu specifična, a jedan od njenih aspekata koji je čini vrednom pomena jeste način na koji uspostavlja odnose između eksperimentalnih i inovativnih postupaka u filmu i vizuelnim umetnostima. Ona to čini u lokalu, u okviru svake pojedinačne scene u kulturnim centrima bivše Jugoslavije koji se na njoj tretiraju, ali uvodi i u polje komparacije sa sličnim tendencijama van za ovu produkciju matičnog regiona. Naime, budući da se u istoriografiji i muzejskim reinterpretacijama poljske umetnosti upravo sada takve paralele povlače, samim tajmingom ove izložbe nameće se poređenje takvog nasleđa u kulturi Poljske spram kultura zemalja na teritoriji bivše Jugoslavije. Tom procesu dodatno doprinosi i dalja profilacija programa muzeja, u čijem je okviru potom održan i simpozijum pod nazivom „1968-1989”, koji je preispitivao uticaj društvenih previranja i prestrukturisanja na eksperimentalnu umetničku produkciju u tadašnjoj Istočnoj Evropi, gde je ta komparacija i šire sprovedena.

Odmak od konvencije

„Kada otvorim oči vidim film” je projekat nastao na osnovu istraživanja Ane Janevski, člana kustoskog tima koji je u varšavski Muzej gotovo u celini prešao iz pariskog Bobura. Arhitekturu izložbe i prostornu artikulaciju odnosa među radovima na njoj prikazanim autorski je osmislila i u saradnji sa Anom Janevski realizovala Monika Sosnovska, koju znamo, na primer, kao izlagača u poljskom paviljonu na prošlogodišnjem venecijanskom bijenalu. Monika Sosnovska uvek u svom radu uvažava, analizira i preoblikuje prostorne specifičnosti lokacije na kojoj je pozvana da deluje, u svoj kompleksnosti odnosa spram pogleda i telesnosti posmatrača, i specifičnosti sadržaja koji se prikazuje. Za ovu izložbu ona je sa kustoskinjom postavku razvila kao svojevrsnu scenografiju za kretanje posmatrača kroz istorijat odnosa eksperimentalnih umetničkih praksi u bivšoj Jugoslaviji.

Izložba, po pratećem tekstu kustoskinje, naglašava „radikalizaciju vizuelnih kodova i nastajanje novih umetničkih formi u Jugoslaviji sedamdesetih – od videa, do upotrebe tela umetnika, od redefinisanja izlagačkih strategija i koncepata do intervencija u javnom prostoru, pa sve do potpunog napuštanja granice između umetnosti i života”. U toj radikalizaciji i traganju za nekim drugim formama i medijima umetničkog rada, vizuelna umetnost sreće i film, i to onu vrstu filma koji se razvija po tadašnjim kino-klubovima. Kada se, stoga, kao što je to na ovoj izložbi učinjeno, uporedo postave filmovi koje su radili Ivan Martinac, Dalibor Martinis, Vladimir Petek i Marina Abramović, vidi se iznenađujući stepen preklapanja u strategiji odnosa prema mediju, te i stepenu odmaka od konvencija koje vladaju dominantnom praksom u filmu tog vremena.

Preklapanje umetnosti

(/slika2)Posebna vrednost ove izložbe vezuje se za način njene postavke. Tu zatičemo neku vrstu prostornog preklapanja umetnosti „Novih tendencija” i „Antifilma”, kao i umetničkog videa i filmova sa kratkim filmovima u produkciji tadašnjih kino-klubova. Pokazuju se i implicitne hronologije uticaja, te se tako „Oblepljivanje Marine Abramović”, Ere Milivojevića iz 1971. godine, koje Marinu tretira kao objekat manipulacije, i telesne akcije Tomislava Gotovca iz iste godine pokazuju kao nešto što vremenski i konceptualno prethodi njenim „Ritmovima”, od kojih je ovde konkretno prikazan „Ritam 2” iz 1974, te i njima srodan video-performans „Umetnost mora biti lepa, umetnik mora biti lep”, iz 1976. godine. Markiraju se i neke rane prelomne tačke u odvajanju umetničkog postupka od medijski zadatih koordinata, sa predistorijom još iz pedesetih godina i sa naglaskom upravo na godinu 1968, odnosno aktivnosti grupe OHO, poput performansa u parku Zvezda, koji su i filmski beleženi i anonimne umetničke akcije izvedene u Splitu, na trgu ispred prvostolnice svetog Dujma, koja je kasnije nazvana „Crveni peristil”.

(/slika3)Izložba je održana u privremenom objektu koji Muzej kao institucija koristi do završetka zgrade čiji je autor švajcarski arhitekt Kristijan Kerez. Projekat koji je on predložio Muzeju prevagnuo je nad još 108 predloga, po odluci žirija u kome su, među ostalima, bili i Pavel Althamer, umetnik iz Varšave, zatim arhitekti Danijel Libeskind i Kristine Binsvanger (iz biroa Hercog i de Meron), Nikolas Serota, direktor londonskog Tejta, i Adam Simčik, direktor Kunsthalea u Bazelu. Predviđa se i otkup nekih od izloženih radova za kolekciju. Kao učesnici, na izložbi su svojim delima prisutni i Crveni Peristil, Atila Černik, Radomir Damjanović Damjan, Braco Dimitrijević, grupa Gorgona, Tomislav Gotovac, Grupa šest umetnika, Zlatko Hajdler, Sanja Iveković, Julije Knifer, Ivan Kožarić, Vladimir Kristl, grupa OHO, Aleksandar Srnec, Mladen Stilinović, Laslo Salma, Balint Sombati, Goran Trbuljak, Sava Trifković, Josip Vaništa …