Fenomen fotografije u grafici

Postavka koja baštini umreženost fotografije, grafike i grafičkog dizajna na prostorima Srbije i Slovenije sedamdesetih godina prošlog veka bila je premijerno prikazana u Međunarodnom grafičkom likovnom centru (MGLC) u Ljubljani od aprila do juna prošle godine, a poslednjeg njenog meseca mogla je da se vidi u Galeriji Grafičkog kolektiva i to u delimično izmenjenom obliku. Budući da je na našoj likovnoj sceni ovaj izložbeni poduhvat, za koji su „krivi” kustosi Gregor Dražil i Lucija Šutej (Ljubljana) i Ljiljana Ćinkul (Beograd), ostavio traga – a kako i ne bi jer je reč o vremeplovu u zanimljive šezdesete i sedamdesete – izložba je bila povod za dodatan razgovor sa Dražilom o ovoj temi.

Ova grupna izložba nastojala je da rasvetli fenomen fotografske slike i fotografskog mišljenja u grafici i grafičkom dizajnu i to u dobu kada korišćenje delića ili celih fotografija ubrzo postaje popularna izražajna tehnika, koja se može pratiti kroz kraj šezdesetih godina prošlog veka i kroz cele sedamdesete pa i kasnije. I na njoj su mogli da se vide autori koji su na tu temu imali šta da kažu posredstvom svojih dela, izbor je bio veoma vizuelno raznovrstan.

– Tokom pripreme izložbe otkrili smo dosta zanimljivih, ali možda manje „poznatih” autora, jedan od njih bio je Cveto Zlate, koji je oko 1980. napravio izvrsna dela u kojima je sito-štampu spojio s foto-kolažom. Budući da do sada nismo govorili o produkciji „xerox” u kojoj se, kao i u sito-štampi, fotografija često pojavljuje, istakao bih stvaralaštvo umetnika Iztoka Osojnika, čiji stripovski rad iz 1982. nije bio prikazan na postavci, ali je reprodukovan u katalogu. Napomenuo bih i pop-art sito-štampe Bogoslava Kalaša iz 1971. i grafike Haralda Draušbahera iz 1971, a među onima iz grafičkog dizajna isticao se rad Matjaža Vipotnika – priča nam Dražil.

I odmah odgovara i na naše pitanje – budući da je fotografija prilično star medij, zašto se tek krajem šezdesetih godina prošlog veka dogodilo da ona uđe u polje grafike, grafičkih istraživanja i grafičkog dizajna?

– Na uvođenje fotografije u grafički dizajn snažno je uticao tehnički razvoj, odnosno razvoj tadašnje štamparske tehnologije. S druge strane, u grafici u ovom razdoblju takođe dolazi do modernizacije, naime javlja se sito-štampa. Ova isprva industrijska tehnika počinje tada da se koristi i za umetničku proizvodnju. Sito-štampa je vrlo brzo postala popularna, između ostalog i zato što je u ovoj tehnici vrlo jednostavno preneti fotografsku sliku na grafički list. A ako govorimo o tome zašto su umetnici uopšte imali želju da koriste fotografiju, odgovor moramo potražiti u duhu vremena koje je bilo izrazito naklonjeno eksperimentisanju, odmicanju od ustaljenih obrazaca umetničkog stvaranja. Pop-art i srodni trendovi u prvi plan umetničkih istraživanja stavljaju razmatranje veštački stvorenih granica između visoke i popularne umetnosti, između umetničkog i korisnog, između masovnog i jedinstvenog. Negde u tom kontekstu novog likovnog izraza, korišćenje fotografske slike našlo je svoje mesto u grafici (kao i u slikarstvu).

Inserti fotografskog karaktera na poseban način obogatili su grafički medij i to u velikoj meri, kako naš sagovornik ističe, i odvaja na koji je to tačno način bilo moguće videti u grafici, a na koji u grafičkom dizajnu.

– U onim najboljim primerima upotrebe fotografije u grafici gubimo osećaj za narativnost fotografije. Ponekad se koristi „umetnička” fotografija, koja je sama po sebi zanimljiva, a koju umetnik bojama ili na neki drugi način obrađuje i izvrstan primer za to je stvaralaštvo Dušana Piriha Hupa. S druge strane, umetnik često koristi inače nezanimljivu, svakodnevnu fotografiju i autorski je ugrađuje u kompoziciju, tako da fotografija služi širem autorovom konceptu. Treći način je kada umetnik koristi poznatu, odnosno ikoničnu fotografiju i poigrava se njenim značenjima, kao što je to radila u ranim radovima Adriana Maraž. Kada je reč o grafičkom dizajnu, koji osim umetničke ima i praktičnu vrednost, mislim da je važno naglasiti da je uvođenjem fotografije dizajner dobio priliku obratiti se gledatelju ili korisniku s potpuno „realističnim” sredstvom, tj. slikom koja je izravan odraz vanjskoga sveta. Na plakatu za, na primer, izložbu nekog arhitekte dizajner je mogao upotrebiti fotografiju konkretne arhitekture, odnosno zgrade, i na temelju toga graditi poruku plakata, a majstorstvo se ogledalo u tome da se data fotografija uklopi na originalan način – objašnjava Dražil.

Na kraju on ističe da je u ovom slučaju bilo reči o projektu koji je nastojao da premosti granicu između umetničke grafike i grafičkog dizajna, kao i granicu između „mejnstrim” umetnosti i alternativne produkcije, pošto je cilj bio podsetiti na to da određeni fenomeni nisu ograničeni na jednu vrstu produkcije, već da se pojavljuju u širem području vizualne kulture.