Fenomen Bete Vukanović

Slikarkin atelje u zgradi Kolarčeve zadužbine, 1972. (Foto: MGB)

Možda je najbolje da ovu priču o zborniku radova „Emancipacija VS tradicionalizam: Beta Vukanović i put ka modernoj slici”, čiji je priređivač Muzej grada Beograda, a povodom obeležavanja 150 godina od rođenja ove slikarke i realizacije izložbe „Beta Vukanović – klasik moderne”, počnemo od poslednjeg teksta u njemu, budući da je tu reč baš o legatu koji je ova umetnica ostavila našem gradskom muzeju. Upravo su njena dela i lične stvari iz ove zaostavštine prikazani na ovoj postavci (traje još danas u Konaku kneginje Ljubice) i u međusobnom saglasju sa zbornikom posmatraču i čitaocu ukazuju na njen način života, sklonosti, interesovanja i shvatanje umetnosti.

Ana Z. Vranješ iz Muzeja grada Beograda odlučila je da u svom radu u pomenutoj publikaciji (urednici su prof. dr Lidija Merenik i prof. dr Igor Borozan), prikaže ovaj legat i ukaže na posebnu vezu koju su Beta Vukanović (1872–1972) i njen suprug Rista Vukanović (1873–1918) ostvarili sa našom prestonicom. „U Beogradu je provela najveći deo svog života, stvarajući i podučavajući. Uprkos brojnim putovanjima i ponudama, svaki put bi se vraćala u Beograd i Beogradu”, piše ona u tekstu „Legat Bete Vukanović u Muzeju grada Beograda”, navodeći slikarkine reči „da joj je bila čast da njene slike budu u Gradskom muzeju”. Autorka predstavlja istorijat formiranja legata, prepisku tim povodom vođenu i brojne podatke. Počev od toga da su u njemu dela koja su nastala od 1890. do 1972, preko toga da ih je Beta sama birala, pa do toga koji su to radovi drugih umetnika koji se čuvaju u njemu, a bila su u Betinom vlasništvu, poput dela Uroša Predića i Paje Jovanovića.

Igor Borozan, profesor na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, fokusirao se na istoriografsku građu u tekstu pod naslovom „Između stvarnosti i mita: Beta Vukanović i njena recepcija” i na tematski opseg slikarkinog opusa u radu naslovljenim „Evolutivna modernost, likovni i tematski okviri slikarstva Bete Vukanović”. Polazeći od njenog bavarskog porekla (Babette Bachmayer) i školovanja u Minhenu, prelazeći na njen bračni i profesionalni život u Beogradu, a zaključno sa Betinom smrću u našem glavnom gradu, Borozan osvetljava njen put kroz pregled raznovrsnih metodoloških okvira u kojima su njeno slikarstvo sagledavali različiti autori. Pa se tako tu nalaze stavovi koje su o Beti iznosili Zvonimir Kulundžić, Nikola Kusovac, Branko Popović, Mihailo Valtrović, Pavle Vasić, Miodrag B. Protić, Lazar Trifunović, Vera Ristić (autorka jedine monografije o Beti Vukanović), Simona Čupić...

Borozanov opširan prikaz tematskog i stilskog utemeljenja Betinog umetničkog prosedea proteže se kroz ceo njen opus, a kako on naglašava „Beta Vukanović je ostala upamćena kao vizuelni hroničar srpskog društva i njegovih transformacija u doba Kraljevine Srbije, Kraljevine SHS / Jugoslavije i posleratne Jugoslavije”. Pozivajući se i na paradigmu dualizma, to jest mogućnost da jedna osoba prigrli i modernost i tradiciju, Borozan smešta njeno slikarstvo u odrednicu klasični (tradicionalni) modernizam, dodajući da je njen akademski impresionizam bio više okrenut Nemačkoj nego Francuskoj. Nije izostavio ni njena učešća na brojnim prestižnim izložbama na kojima je prikazivala svoje cveće, mrtve prirode, aktove, enterijere, portrete i studije...

„Rani slikarski opus Bete Vukanović i uticaj Minhena na njeno stvaralaštvo” tema je kojom se pozabavila Isidora Savić iz Muzeja grada Beograda, inače autorka izložbe u Konaku. U svom tekstu ona se bavi dobom u kojem je Beta, kako je i sama govorila, ovladala „akademskim slikarstvom” i koje je važna polazna tačka za sagledavanje celokupne njene poetike. Podsećajući na minhensku kosmopolitsku atmosferu, Isidora Savić detaljnije se osvrće na nekoliko dela iz tog početnog karijernog stadijuma i podrobnije ih analizira. Tako se čitalac susreće sa slikom „Portret moje majke”, „Krsnom slavom” (slika je izgubljena tokom ratova, a danas je poznata na osnovu oleografija i razglednica, a prikazana je i na Svetskoj izložbi u Parizu 1900), monumentalnim „Gatanjem” i pastelom „U kafani”, koji se ubraja u prelaz između njenog minhenskog u srbijanski period, kada je umetnica „postepeno napuštala tamnu gamu i prepuštala se uticaju svetlosti i boje”.

Progresivnost Bete Vukanović bilo je tema Jasmine Čubrilo, profesorke na Odeljenju za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, a baveći se dosegom umetnicinog modernizatorskog i emancipatorskog kapaciteta, ocenjujući da je reč o fenomenu Bete Vukanović u srpskoj umetnosti, koji se posebno ogledao u obrazovnom domenu i činjenici da je njen angažman doprineo tome da žene dobiju mogućnost da razviju ozbiljne umetničke karijere, autorka skicira svoju studiju i kroz primere dela: „Posle Kupanja”, „Letnji dan”, „Slikar i model” i „Muški akt”. „Nema sumnje u to da je Beta Vukanović svojom pojavom doprinela procesima evropeizacije, koji su oblikovali i menjali Beograd na prelazu vekova, kao i da je sama, svojom karijerom slikarke, nastavnice, pronicljive karikaturistkinje i agilne organizatorke umetničkog života predstavljala primer ženske emancipacije”, piše Jasmina Čubrilo u radu „Modernizacijski i emancipatorski kapacitet pojave Bete Vukanović u srpskoj umetnosti i kulturi početkom 20. veka”.

Na kraju, vredi podsetiti i na jednu rečenicu Pavla Vasića u nekrologu koji je napisao povodom smrti ove prve umetničke karikaturistkinje u Srbiji i rukovodioca brojnih udruženja umetnika (jedno od njih bilo je i „Lada”), a koja se može naći u ovom štivu: „Beta Vukanović je bila nešto izuzetno u istoriji naše novije umetnosti.”

Totalan umetnički projekat

Posebno zanimljiv segment jednog od dva Borozanova teksta posvećen je načinu života koji su praktikovali supružnici Vukanović. Njihov dom koji se nalazio u Kapetan Mišinoj 13 bio je „totalni umetnički projekat”. Njegove zidove, može se pročitati, oslikala je Beta lično, u njemu je bila stacionirana njihova slikarska škola, u kojoj su radili, između ostalih, i Mihailo Valtrović i Branislav Petronijević, tu su se redovno održavale uvek prikladne zabave, maskenbali (Prvi umetnički bal 1903), a tu su živeli i mačka, jež i jedna čaplja, kao slikarkini ljubimci, upućujući i na duh ekstravagancije.