Kako peva srpska poezija

Društvo za srpski jezik i književnost Srbije u saradnji sa Katedrom za srpski jezik sa južnoslovenskim jezicima Filološkog fakulteta u Beogradu organizuje manifestaciju „Mart, mesec srpskog jezika”. Jedna od aktivnosti u okviru ove manifestacije jeste Jezičko-književni utorak, koji se održava svakog utorka u Kolarčevoj zadužbini i na Filološkom fakultetu. Docenti i asistenti sa Filološkog fakulteta držaće predavanja iz oblasti srpskog jezika, srpske književnosti i odnosa između srpskog jezika i drugih evropskih jezika. Događaji u okviru ove manifestacije održavaće se širom Srbije. Predavači će skraćene verzije svojih predavanja objavljivati u „Politici”.

Prof. dr Mina M. Đurić*

Perspektive interdisciplinarnih proučavanja muzike književnosti i književnosti muzike na primerima srpske poezije 19. i 20. veka pružaju raznovrsne mogućnosti praćenja dinamičkih postupaka prenosa određenog koncepta, njegove strukture i značenja iz sistema jedne umetničke oblasti u drugu. Intermedijalne sfere ispitivanja u tom smislu posebno podstiču i istraživanja načina na koje su muzički elementi pretočeni u književna dela, kao i promatranja tipologije muzičkih oblika proisteklih na osnovu stihova koji su nadahnjivali umetnike drugačijih zanimanja. Naznačene pozicije predstavljaju i izvesna uporišta za prikladna sagledavanja modernizacije određene poetičke paradigme muzičkog ili literarnog toka, ali i za naglašavanje onih međudisciplinarnih činilaca koji pripadaju zajedničkom korpusu pojmova književnosti i muzike.

Jedan od takvih relacionih fenomena, kojim nastoje da se objasne izuzetno složene interdisciplinarne veze ustanovljene između literarnog dela i notne partiture, jeste i pojam transmuzikalizacije teksta, čiji su postulati obrazlagani i u domenima prethodno izvedenog monografskog istraživanja autora ovog priloga – „Transmuzikalizacija teksta: muzika srpske modernističke književnosti”. Cilj primenjivanja ovog pojma jeste i da se, kroz procenjivanje nekih od rezultata dosadašnjih proučavanja u okvirima studija reči i muzike u zemlji i inostranstvu, razmotre pretpostavke o procesima stvaralačke recepcije dela jedne discipline u drugoj, razvijane u komparativnom kontekstu u odnosu na svetsku umetničku baštinu, ali i opcrtaju pravci budućih međunaučnih tumačenja ostvarenja srpske i svetske književnosti i umetnosti.

Kroz ispitivanja svestranih stvaralačkih opredeljenja, na primer, i Branka Radičevića, Jovana Jovanovića Zmaja, Vojislava Ilića, Alekse Šantića, Jovana Dučića, Danice Marković, Vladislava Petkovića Disa, Isidore Sekulić, Stanislava Vinavera, Ive Andrića, Momčila Nastasijevića, Desanke Maksimović i drugih, primetno je koliko su pravci njihovih književnih delovanja bili neraskidivo povezani sa stanovištima višemedijalnog razumevanja umetničkog čina i koliko je muzika kao artistički pojam bila značajna u njihovim radovima. Mnogi od ovih autora su posedovali i muzičko umeće, svirali su ili pevali – među njima i Branko Radičević, Jovan Dučić, Isidora Sekulić, Momčilo Nastasijević, neki od njih su bili i u okruženju najistaknutijih kompozitora svog vremena i postavljali temelje kulturnih institucija sa njima – kao što je to u Društvu za umetnost činio i Vojislav Ilić uz Josifa Marinkovića, ili su pak vodili brojne polemike sa muzičkim stvaraocima – poput onih u vezi sa razumevanjem nacionalnog stila koje su trajale između Stanislava Vinavera, Miloja Milojevića i Stevana Hristića. Stoga se i u tim smerovima, praćenjem različitih transmuzikoloških znakova u književnim tekstovima, oslikava stepen neprekidnih prožimanja umetničkih oblasti, kao i vrednosti međudisciplinarnog trajanja književnih dela i njihove popularizacije u mnogostrukosti međuumetničkih stvaralačkih recepcija.

Ključni pravci istraživanja u kontekstu pitanja kako peva srpska poezija veoma su bogati i raznoliki. Njihova protežnost tiče se i pretpostavki u vezi sa tim zašto je struktura određene pesme muzička, koju su muziku slušale i izvodile srpske poete, koliko muzički elementi, kao što su kadenca ili sinkopa, utiču na tonsku versifikaciju i promene između vezanog i slobodnog stiha, koje su boje zvukovi u poeziji 19. i 20. veka, kakva je simbolika poetski transmuzikalizovanog instrumentarijuma (lire, harfe ili trube), odnosno koliko muzikalizacija poezije doprinosi i njenoj modernizaciji. Promatranjima odabranih stihova srpske književnosti, koji su dobili svoja oblikovanja i kroz muzičke zapise, upečatljivo se ističu i analize povodom toga kako je muzički prepoznata promena između simetričnog i asimetričnog osmerca u opusima od Radičevića do Ilića, ili koje su muzičke karakteristike uspavanke razvijane u rasponima od Zmajeve do Disove poezije, i šta su odlike verbalne muzike u Andrićevim stihovima. Diskusijama povodom naznačenih pitanja podcrtavaju se i načini na koje su ostvarenja srpskih literata pokretala impresivne muzičke odgovore tokom mnogih decenija 19, 20. i 21. veka i izgrađivala prostor za njihova komparativna izučavanja. Takvim stručnim povodima nesputano se utiče i na to da se uporišta višeoblasnih ukrštaja tumačenja, kazivanja, ali i vokalno-instrumentalne izvedbe poetskih tekstova predstavljaju i kao osnove savremenih interpretacija organizovanih i u interaktivnim formama književno-muzičkih izlaganja.

U tom miljeu se i naglašava koncept metodologije intermedijalnih proučavanja i predavanja književnosti kao mreže istraživački motivišućih promišljanja koja se dalje granaju i ka oslikavanju veza književnosti i drugih studijskih polja. U istančanoj heremeneutičkoj težnji opcrtavanja sveprisutnosti i sveprožetosti književnosti među sferama drugih nauka, ovakav tip interdisciplinarnih sagledavanja izabrane oblasti pretpostavlja razgranate mogućnosti i za naredne diskusije kako povodom nekih prethodnih, tako i budućih ostvarenja srpske i svetske književnosti. Fenomenologija tema u vezi sa tim kako peva srpska poezija i predloženim usmerenjima u dramatizacijama intermedijalnih predavanja ovih i srodnih obrisa osvaja prvi stav u simfoniji naučnih i nastavnih pristupa koji se neumitno nastavljaju.

*Profesor na Katedri za srpsku književnost sa južnoslovenskim književnostima na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu