Na 11 kilometru od centra Beograda, čim se Ulicom patrijarha Dimitrija krene ka Kragujevačkom putu, pred očima se ukaže „bela grudva duhovnosti” – manastir Rakovica. Na tom mestu verniku zastane dah, a u moru zvukova oseti smirujuću tišinu. Smešten između šuma Pruževice i kamenoloma Straževice, kraj Rakovičkog potoka ovaj manastir živi i opstaje vekovima. Rušen i zatiran, dizao se iz pepela i opstajao uprkos svemu i svima. Kao da ga sve ove godine čuvaju arhangeli Mihailo i Gavrilo i Bogorodica, kojima su posvećeni hramovi u kompleksu manastira.

Kada je tačno izgrađen ne zna se ni danas. Postoji nekoliko verzija u kojima se prepliću istorijske činjenice, narodne legende… Jedno od verovanja jeste da ga je podigao Miloš Obilić, ali i da je zadužbina kralja Milutina (1253–1321). Ima i mišljenja da ga je zidao vlaški vojvoda Radul Prvi Crni, koji je vladao od 1377. do 1385. godine, koji je po jednoj od verzija bio oženjen četvrtom kćeri cara Lazara.

Ono što je izvesno jeste da se ime manastira Rakovica spominje u turskim izvorima za istoriju Beograda (1476–1566) dr Hazima Šabanovića i u putopisu Feliksa Petančića iz 1502. godine. Kako ni godina zidanja nije baš potpuno poznata, tako je i mesto gde je prvobitno osnovan pod velom misterije. Prema jednoj verziji manastir je prvobitno izgrađen više sela Rakovica, pored starog Kragujevačkog puta. Na tom mestu i danas postoje ostaci crkvišta – humka, ruina i kameni stub od časne trpeze. Predanje kaže da su pred najezdom Turaka koji su nadirali od Kragujevca ikone iz tog manastira same, preko noći, dolazile na mesto gde se sada manastir nalazi. Zbog toga su kaluđeri napustili stari i podigli novi manastir, i to na mestu gde je, smatra se, bila Crkva Prevelika. Prema podacima koji se mogu naći u turskim izvorima iz 1560. godine stoji da se manastir Rakovica nalazio kod sela Hrčin (sadašnji Vrčin). Ali postoji još jedna lokacija gde se nalaze ostaci crkvišta gde se narod već godinama okuplja kada su i manastirske slave – o Velikoj Gospojini i za Aranđelovdan. To je mesto na brdu iznad „Ikee”.

Manastir je teško stradao više puta, naročito u toku 18. i 19. veka. Turci su ga palili, kaluđere proterivali, čak i vešali, ali je bogomolja opstala. Centralno mesto oko koga se manastir svijao je Crkva Svetog arhangela Mihaila, čiji se period izgradnje vezuje za vreme između obnove Pećke patrijaršije (1557) i Velike seobe Srba (1690). Svoj današnji izgled dobila je 1862. godine, kada je iguman Josif Trebinjac nadzidao hram za ceo metar, produžio kubeta, krov pokrio plehom, a na patos stavio mermer.

Pored nje u porti manastira nalazi se i crkva Uspenja Presvete Bogorodice, konaci (Platonov, Ljubičin i Hadži Ruvimov). Na ulazu u portu je smeštena Crkva Svetog Nikolaja Mirlikijskog, a na jednom od brda Crkva Blagoveštenja.

Veliku pomoć u obnovi manastira pružili su Obrenovići. Prvo knez Miloš i kneginja Ljubica, zatim Mihailo i Tomanija Obrenović, žena Miloševog brata Jevrema. Obrenovići su redovno ovde praznikom i nedeljom dolazili na službu. Zbog toga je Rakovica nazivana dvorskim manastirom. Od svih Obrenovića za manastir je najviše bila vezana Tomanija. Ona je finansirala izgradnju jednog od konaka, kao i zvonika, ikona, kandila i zaveštala legat za održavanje manastirske crkve. Na kraju je manastir postao i mauzolej Jevremove porodice. U manastirskom dvorištu sahranjeni su Jevrem i Tomanija Obrenović, njihovi naslednici (dva sina – Miloš i Nikola, sedam kćeri – bliznakinje Jelena i Simka, Anka, Ekatarina, Stana, Aleksija, Ljubica i dvoje unučadi – Ljubica i Jovan). Tu je sahranjen i general Milivoje Blaznavac, muž Katarine Konstatinović, Jevremove unuke.

Uz severni spoljni zid crkve arhangela Mihaila i Gavrila 1910. kralj Petar Prvi Karađorđević podigao je spomenik vojvodi iz Prvog srpskog ustanka Vasi Čarapiću. Grobnica je rad arhitekte Koste Jovanovića. Na zapadnom zidu hrama nalazi se ploča sa imenima poginulih ratnika 1912–1913. godine. Sa južne strane crkve nalaze se grobovi Nauma Ička, trgovačkog konzula u doba kneza Miloša i prvog vlasnika kafane „Znak pitanja”, ali i Simke, Jevremove, kćerke. Uz severni zid crkve sahranjen je i zaslužni arhimandrit Josif Trebinjac. U malom parku između crkve i vinograda nalaze se dve grobnice – grobnica prvog patrijarha obnovljene srpske patrijaršije Dimitrija Pavlovića (1846–1930) i u narodu omiljenog patrijarha srpskog Pavla (1914–2009). Oba patrijarha su na ovom mestu sahranjeni po ličnoj želji. Grobovi patrijaraha postali su mesto hodočašća vernika.

Ispred ulaza u portu smeštena je zidana česma, rad arhitekte Jovana Ilkića, dok se preko puta manastira i Rakovičkog potoka nalazi kapela Svete Petke ili „Svetinja” sa izvorom vode koju verujući smatraju lekovitom.

Povelja Petra Velikog

U manastirskoj riznici čuvaju se vredne grafike, ikone, stare knjige i predmeti nastali u toku 18. i 19. veka. Tu su i povelja koju je Petar Veliki, ruski car, 30. juna 1701. zbog zasluga u rusko-turskim pregovorima darovao rakovičkom igumanu Grigoriju, čestice moštiju velikomučenika Prokopija, Teodora Tirona, Svetog Nektarija Eginskog, Svetog vladike Nikolaja, ali i Časnog krsta, koju je u manastir iz Svete zemlje doneo patrijarh German.

Prva monaška škola u Srbiji

U manastiru je od 1905. bila organizovana prva monaška škola Srbiji koja je radila sve do 1932. U njemu je bila i ikonopisačka škola. Ovde se zamonašio vladika Nikolaj Velimirović i mesto je gde su Nemci patrijarha Gavrila držali u zatočeništvu. U periodu od 1949. do 1958. godine ovde je bila smeštena Beogradska bogoslovija, jedno vreme i bolnica, nakon čega postaje ženski manastir.