Srbi u Ruskom carstvu

„Kad je 1862. u Rusiji, u Hersonskoj guberniji vršen popis stanovništva, nađeno je još HILjADU duša koje su tražile da se zapiše da su oni: serbski! Da im se zapiše da su tom nacionu pripadali i srcem svojim bili odani. Kad je taj popis vršen, godine 1900, nije nađen serbski, NIKO! Ako neko danas, čak i danas, uzme u ruku geografsku kartu te zemlje, u koju su ti iseljenici sahranjeni, u moru ruskog naroda, naći će na karti, blizu Mirgoroda, ime mesta: Martonoš!”, pisao je Miloš Crnjanski na kraju svojih „Seoba”, koje traju večno.

Povod za sećanje na ovaj veliki roman jeste knjiga „Srbi u Ruskom carstvu. Naselja, poreklo stanovništva, običaji”, koju je u izdanju „Službenog glasnika” priredio Borislav Čeliković. Ovo obimno delo sadrži tekstove od početka 20. veka do onih skorašnjih, a obogatilo je Biblioteku „Koreni”, koju „Glasnik” objavljuje već 15 godina i planira da u njoj štampa ukupno više od 80 izdanja, posvećenih zemljama u kojima su živeli Srbi, kako je to naglasio Petar V. Arbutina, direktor izdavačkog sektora.

Knjiga sadrži tekstove Mite Kostića, o Novoj Srbiji i Slavenosrbiji i o srpskim naseljima u Rusiji. Studija Mite Kostića bila je napisana na osnovu arhivske građe za ediciju „Naselja i poreklo stanovništva” Srpske kraljevske akademije. Sadrži i tekstove Milenka S. Filipovića o Srbima u Ruskom carstvu, Đorđija D. Pejovića o iseljavanju Crnogoraca u Rusiju, Georgija Orlova o Medalji „Nova Serbia constituta”, koju je carica Jelisaveta Petrovna dodeljivala Srbima graničarima, zaštitnicima južne granice carevine. Tu su i naučni radovi Mirka R. Barjaktarovića o sudbini Srba iseljenih u Ukrajinu, kao i Pavela Rudjakova i Vladimira I. Podova. Drago Njegovan ukazao je na značaj „Memoara” Simeona Piščevića za proučavanje istorije srpskih naseobina, a prilog Sergeja I. Tatarinova i Nađe A. Tutove pruža podatke o Srbima u Bahmutskom srezu.

„U istoriji srpskih seoba posebno mesto zauzima seoba u Rusko carstvo početkom druge polovine 18. veka, kako po sačuvanoj građi, tako i po asimilaciji, odnosno inkorporiranju u ruski nacionalni entitet već u drugoj generaciji naseljenika. Ratne operacije koje se od sredine druge decenije ovog veka vode na širem prostoru Donbasa, aktuelizovale su pitanja vezana za Srbe i njihova naselja, formirana u ovim krajevima pre 270 godina”, istakao je Borislav Čeliković u pogovoru ovom izdanju.

Milenko S. Filipović, (kao i drugi autori u ovoj knjizi) ukazuje na to da Srbi u Turskoj nisu nikako mogli da se pomire sa tim da večno robuju Turcima i da su taj njihov entuzijazam i želju za oslobođenjem obilato koristile Mletačka Republika i Austrija, što ih je nateralo da razočarani traže pomoć na drugoj strani. Tako su svoje nade polagali u Rusiju, budući da su austrijske vlasti počele da ukidaju povlastice date srpskim iseljenicima, i da teže da ih potpuno asimiluju i prevedu u katoličanstvo.

„Sve je to uticalo na to da se Srbi u Ugarskoj i zadugo po svom preseljenju nisu osećali sigurnim i da ih je bilo lako pokrenuti na nove seobe. Vesti o dobrom prijemu onih koji su odlazili u Rusiju, kao i o velikim uspesima preseljenih pojedinaca, osobito onih u vojsci, stvarale su takođe povoljno raspoloženje za seobu. Tako je došlo do seoba Srba iz Ugarske u Rusiju u više mahova”, pisao je jedan od naših najznačajnijih etnologa i antropogeografa Milenko S. Filipović. On je, takođe, naglasio da je u ovim seobama učestvovao čitav srpski narod, jer je među ugarskim Srbima bilo i onih koji su došli iz Stare Srbije, Srbije, Makedonije, Bosne i Hercegovine, Boke, Crne Gore.

Po rečima ovog našeg naučnika, doseljavanje Srba u većem broju u tadašnju Južnu Rusiju počelo je od 1712. godine. Srbi koji su prelazili u rusku službu naseljavani su u Ukrajini, koja je bila najviše izložena napadima Turaka i Tatara, ali bilo ih je i na drugim područjima u Rusiji.

Milenko S. Filipović ističe Srbe koji su stekli visoka vojnička zvanja i činove, a među njima i Jovana Stojanova, iz Petrovaradina, koji je u ruskoj vojsci dospeo do čina general-majora i bio odlikovan u mnogim borbama. Steva Vitković iz Srema, a poreklom iz Hercegovine, vremenom je postao brigadir srpskog husarskog puka, a Teodor Višnjevski, rodom iz sela Višnjice kod Beograda, imao je čin general-majora i bio je na čelu ruske misije u Tokaju, od 1749. godine, u Ugarskoj, koja je regrutovala nove iseljenike za Rusiju. Opet se prisećamo Crnjanskog: „Višnjevski je upozoravao Kostjurina da pripaze u Kijevu, jer ne idu ovi Serbi u Rosiju, što pravoslavlje, i bratsku suzu očekuju, nego slavu i po jedan čin više.”

Pavel Rudjakov između ostalog piše i o prvim srpskim uglednim doseljenicima, među kojima je bio Sava Vladislavljević ili Vladislavić, grof raguzinski, srpski trgovac iz Dalmacije, koji je u prestonicu Ruske carevine stigao 1702. godine. Petar Veliki poklonio mu je posle sukoba Rusa sa Šveđanima imanja izdajnika, a dao mu je i diplomatsku dužnost poslanika ruskog cara u Dubrovniku. Međutim, Rudjakov predočava i početni entuzijazam general-lajtnanta Ivana Horvata povodom organizacije srpskih naseobina, u vreme Jelisavete Petrovne, ali i otkrića njegove koruptivnosti u vreme carice Katarine Druge. Proglašen je nedostojnim zbog načina na koji je trošio novac naroda i iz carske blagajne, lišen je svih činova i umro je u izganstvu.