Izložba izvan stereotipa

Specijalno za „Politiku” 
Stokholm – Kao i svake godine Stokholm je ponovo široko otvorio svoje gradske dveri šarolikoj Qyeer populaciji, svrstanoj pod zastavom svih duginih boja koja simbolizuje različitost seksualnog identiteta. Roze novac nije ni mali, niti je za potcenjivanje pa je ovogodišnji StockholmPride postao Europride i bio je vidljiv na svakom koraku. Vozila gradskog i taksi prevoza bila su okićena Pride zastavicama, a Kuća kulture koja dominira centralnim gradskim trgom pretvorena je u svojevrsnu Pride tribinu, gde su svakodnevno održavani simpozijumi, predavanja, izložbe, pozorišne i filmske predstave. Tradicionalno, kao i svake godine, mnoge političke i javne ličnosti, kao i velike firme i ustanove uzeli su aktivno učešće u festivalu koji je kulminirao spektakularnom paradom 45.000 učesnika kroz grad, koju je posmatralo 450.000 ljudi.
Engleska rec „Qyeer” (kvir) ima značenje: čudan, neobičan, a na srpski se prevodi i kao: „kvar”. Postoje različita tumačenja ovoga višedimenzionalnog pojma, ali pojednostavljeno to je sinonim za homo-bi- i transseksualne osobe (hbt), i sve one druge koji nisu heteroseksualno orijentisani. Ali, za razliku od gej i lezbijskih studija koje su fokusirane na proučavanje istorije, socijalnih i životnih uslova homoseksualnih minoritetnih grupa, Qyeer teorija analizira praksu iz šire perspektive, kritikujući dominaciju i seksizam heteronormi. Čovekova ideja o ličnom identitetu obično obuhvata osobenost: pola (muškarac, žena), roda (muško, žensko) i seksualnosti (hetero, homo). Qyeer teoretičari tvrde da je ova binarnost društvena konstrukcija a ne biološka kategorija, smatrajući da čovekov identitet ima mnogo više ravnopravnih odrednica.
Moto ovogodišnjeg festivala bio je „Švedski greh probija granice” i fokusirao se na internacionalnu hbt-problematiku. Ovaj slogan aludira na to da je Švedska jedna od najtolerantnijih zajednica po pitanju prava pojedinca na seksualnu različitost. Ovde je diskriminacija po tom pitanju kažnjiva po zakonu, a biti protiv doživljava se kao netolerantnost i skučenost pogleda. Suprotno tome, u mnogim zemljama ta sloboda izbora smatra se za greh, te se najčešće prećutkuje i prikriva po principu: „Ono što se ne vidi – ne postoji”.
Svoj kulturni doprinos festivalu dao je veći broj muzeja u Stokholmu, organizujući specijalne izložbe inspirisane Qyeer temom.
Savremena teorija posvećuje veliku pažnju umetnosti „periferije”. Pod „periferijom” se podrazumevaju svi oni koji se razlikuju od stereotipa koji je propisao većinski „centar”. Po samoj prirodi stvari, dominantna grupa putem političke, ekonomske ili kulturološke moći konstruiše i nameće norme manjini. Te norme poprimaju neprikosnovenost tabua, a umetnost periferije klasifikuje se kao primitivna, marginalna ili egzotična. U tu potcenjenu periferiju spadaju i supkulture iz perspektive seksualnog identiteta, kao što su ženska umetnička produkcija, feministička umetnost i Qyeer. Zato je uvek interesantno postaviti „periferiju” u centar interesovanja, i na taj način pristupiti preispitivanju važećih vrednosti i predrasuda.
Baš takav eksperiment napravio je Nacionalni muzej iz Stokholma priređujući izložbu pod nazivom: „Qyeer: Seksualna želja, moć i identitet”. Izložba osvetljava erotiku kao večitu inspiraciju umetnika (setimo se skulpture Venere iz Vilendorfa koja datira oko 25.000 godina pre n. e.), kao i uticaj seksualnosti na kreaciju slikara, ali i na posmatračevu predstavu o slici. Način tumačenja umetničkog dela povezan je sa moralnim vrednostima koje vladaju nekom sredinom, dok različitost poimanja slike zavisi i od toga da li posmatračev pogled pripada heteroseksualnoj ili htb-osobi.
Predstavljane ženske nagosti u najvećem broju slučajeva je ostvarenje muškog heteroseksualnog slikara i namenjeno je prvenstveno muškom pogledu, mada takve slike privlače i pojedine ženske poglede. Istorija umetnosti uglavnom prihvata i beleži umetničku kreativnost heteroseksualnog porekla, dok onu homoseksualnu zaboravlja ili degradira po već pomenutom principu: Ono što se ne vidi – ne postoji. Takvim umetnicima preduslov za profesionalnu afirmaciju bio je prikrivanje sopstvene seksualne orijentacije.
Počevši od renesanse i baroka, glavne teme predstave žene u slikarstvu proizlaze iz njene seksualnosti. Odnos posmatrača i slike iz perspektive polova davno je utvrđen tradicijom heteropatrijarhalnog društva, i podrazumeva muškog posmatrača kao subjekta, dok je objekat na slici žena, to jest žensko telo. Sa druge strane, muško nago telo kao objekat takođe je dosta zastupljeno u slikarstvu ali ima drugačiji – viši status, i najčešće je povezano sa uzvišenim temama predstave boga ili herojstva. Početkom 20. veka muško telo se počinje prikazivati van istorijskog, religioznog ili mitološkog sadržaja, i ta nova predstava poprima sasvim drugo značenje.
Pojedina umetnička dela i motivi tokom istorije konstantno privlače pažnju homoseksualne kulture, poprimajući status ikona, a da to u isto vreme ostaje nepoznato heteroseksualnoj većini. Kada je homoseksualnost bila zabranjena ili tabu, likovnost određenih motiva funkcionisala je kao kodirani signal zajedništva potisnute supkulture.
Sveti Sebastijan je, po legendi, bio rimski vojnik koji se žrtvovao za hrišćansku veru i, od kraja 15. veka, bio je velika inspiracija slikara svojim likom sveca i mučenika. Često se značenje pojedinih motiva u umetnosti sa protokom vremena menja, pa tako nagost izmučenog tela Sv. Sebastijana u 18. veku poprima erotsku konotaciju, postaje zaštitnik od kuge homoseksualaca i najstarija gej ikona. Krajem 20. veka, prilikom ekspanzije side u Americi, ovaj svetac u gej zajednici funkcioniše kao zaštitnik od ejdsa. Najstarija lezbo ikona je starogrčka pesnikinja Safo, a odmah za njom dolazi Dijana, boginja lova. Ova dva lika se često mogu videti u scenama mitskih alegorija.
Mitološki slikarski motivi često su korišćeni i kao paravan za slanje dvosmislenih poruka. Tako su pojedine slike, koje prikazuju homoerotične scene između žena, namenjene prvenstveno muškom pogledu. Tipični primeri su dela Fransoa Bušea „Leda i labud” ili „San” Gistava Kurbea. Isti šablon danas koristi i porno-industrija, a sličnu dvosmislenost nalazimo i u savremenoj reklamnoj mašineriji koja koketira sa erotskim asocijacijama u cilju propagiranja raznih proizvoda; homoerotika naročito je vidljiva u oblasti mode.
Ova izložba pokazuje kako se današnje aktuelne dileme oko identiteta i odnosa među polovima ogledaju u umetnosti iz prošlosti; ona postavlja mnoga pitanja, a odgovori su često iznenađujući. Umetnost je oduvek kršila tabue i pomerala granice, donosila promene i oslobađanje. Pitanje je samo koliko mi to stvarno želimo.