Slikarstvo kao „oblik života”

Monografija „Slikarstvo Mire Brtke – Rimski period”, štivo koje pred nas donosi ne samo pregled jednog od ključnih perioda stvaralaštva ove umetnice već pruža i prilično detaljan u uvid u celokupnu njenu bogatu karijeru, koncipirano je u saradnji sa njom lično, a objavljeno je nedavno u ime obeležavanja devet decenija od njenog rođenja.

Mira Brtka (1930–2014) bila je jedan od nosilaca novih tendencija u savremenoj evropskoj umetnosti, a njena delatnost koja se kretala od filmskog i pozorišnog režijskog, scenarističkog i animatorskog angažmana, preko modnih kretorskih tokova pa do slikarstva i skulpture, ostavila je poseban trag. O njemu su u ovoj knjizi, čiji je izdavač Galerija Bel Art iz Novog Sada (u saradnji sa Fondacijom Mira Brtka iz Beograda), pisali Vesna Latinović, urednica knjige, direktorka ove galerije, Sava Stepanov, likovni kritičar, dr Jerko Denegri, istoričar umetnosti, i dr Miško Šuvaković, teoretičar umetnosti. Svi oni potrudili su se da iz svojih vizura i uglova prezentacije rasvetle značaj Rima i italijanske kulturne scene u celokupnom njenom interkulturalnom stvaralaštvu, da je predstave onima koji nisu dovoljno upućeni i podsete one koji su je poznavali na njenu autentičnu i zanimljivu ličnost, na njen umetnički, ali i privatni milje, i na njenu delatnost na polju Jugoslavije, Vojvodine i Slovačke, i ukažu na to kako je svaki od tih aspekata inkorporiran u njeno stvaralaštvo, specifično odvijajući se na mahove.

Urednica publikacije Vesna Latinović, govoreći o junakinji knjige, istakla je:

„Delo Mire Brtke je izuzetno značajno u procesu modernizacije naše savremene likovne umetnosti, pogotovo u doba postsoc-realizma. Tokom ranih šezdesetih godina, za razliku od ovdašnjih slikara slične orijentacije, Brtka je svoj modernistički stav ostvarila znatno urbanijim okolnostima italijanskog, tačnije – rimskog okruženja. U tom periodu rimska umetnička scena je izuzetno živa i internacionalizovana, tu je delovao veliki broj danas veoma poznatih umetnika i likovnih kritičara, priređivane su izuzetno značajne izložbe i simpozijumi. Zapravo, Rim je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka bio jedan od najznačajnijih centara svetske umetnosti. U takvom umetničkom miljeu slikarstvo Mire Brtke je bilo veoma blisko tadašnjem duhu evropske umetnosti.”  

U Brtkinom rimskom opusu, naglašava ona, radilo se o modernističkim tendencijama koje su se pojavile u vremenu postenformela a koje su imale snažnu podršku modernističkih kritičara sa Arganom na čelu, sa kojim je Mira čak direktno sarađivala na Međunarodnom simpozijumu umetnika, kritičara i istoričara umetnosti u San Marinu i Riminiju 1965. godine. Na izložbama koje su koncipirali autoritativni italijanski kritičari Mariza Volpi i Đuzepe Gat, na bijenalnim izložbama Pregled likovne umetnosti Rima i Lacija (1965,1967), te na izložbi grupe „Illumination” (1967), slikarstvo Mira Brtke je prepoznato kao karakteristično i relevantno u tadašnjem trenutku sveta u kome živimo.

„Iz Rima u domovinu Mira Brtka se vraća na samom početku sedamdesetih godina; na našu umetničku scenu ona stiže kao nepoznata slikarka jer je u Italiju otišla kao već afirmisani filmski stvaralac. U Rimu je završila akademiju iako pre toga nije naslikala nijednu jedinu sliku a u Staru Pazovu i na ovdašnju scenu dolazi kao protagonista novih tendencija toliko potrebnih našem tadašnjem slikarstvu na putu modernizacije”, ocenjuje Vesna Latinović.

Treba dodati da ona u svom uvodnom tekstu prati Brtku anegdotski od gimnazijskih dana, preko upisa studija na tadašnjoj beogradskoj Akademiji za pozorišnu umetnost, njene saradnje sa velikanima u svetu dokumentarnog i igranog filma, potom uključivanje u italijansku kinematografsku scenu između ostalog i kostimografski, pa do ulaska u „slikarsku avanturu”, povratka u domovinu i nastavka karijere, koju će, nažalost, obeležiti i njega velika lična tragedija (suprug i sin poginuli su u helikopterskoj nesreći), sa kojom se borila stvarajući. U svemu tome predstavljena je kao „jednostavna, komunikativna, uvek spremna za razgovore o umetnosti, osoba koja je odavala utisak samosvesne, dostojanstvene žene”.

Ocenjujući da je „umetničko formiranje Mire Brtke odista osobeno”, Stepanov nas u tekstu pod naslovom „Mira Brtka, Rimski period” iscrpno vodi kroz njene filmske angažmane, zahvaljujući kojima je i put odveo u Rim, analizira etape njenog rimskog perioda, ukazuje na ključne momente – početne pop-art omaže, potom dela u enformelističkom tretmanu i analitičkom slikarstvu i geometrizovanom kontemplativnom pristupu, uz poznate „bele slike”, potpuno ontološki osobene i nezaobilaznu saradnju sa Nobujom Abeom u grupi „Illumination”, pa do izlaganja u našoj zemlji i pogleda naše kritike na njenu pojavu u periodu nakon povratka iz Rima. 

Kroz svoja dva priloga – „Skica italijanskih umetničkih zbivanja između 1960 – 1970” i „Mira Brtka i grupa Illumination”, Ješa Denegri prvo daje iscrpan prikaz doba, okolnosti i zemlje u kojoj je umetnica napravila svoje najznačajnije slikarske korake, sa posebnim osvrtom na analizu ličnosti i događaja koji su činili tadašnju italijansku scenu onakvom kakva je bila, čime Brtku umešno smešta u taj i takav kontekst, da bi potom akcenat stavio na „metafizički emotivan prostor” pomenute grupe, njenog individualnog umetničkog pristupa i članstva u njoj, a o čemu je pisao povodom izložbe „Mira Brtka i grupa Illumination” u Fondaciji Brtka/Kresoja u Petrovaradinu i zbirke radova pripadnika grupe u vlasništvu ove fondacije. Naglašavajući i da je za nju bilo bitno izražavanje u brojnim disciplinama, on o njoj govori kao o mladoj darovitoj ženi koja je imala hrabrosti da se otisne u svet i izbori za sebe.

Miško Šuvaković, u odeljku naslovljenim sa „Imanencija i transcedencija slike” u svom prepoznatljivom stilu analitičkog pristupa minuciozno tretira sveukupnost njenog opusa kroz vreme, medije i brojne kataloške i kritičarske reference i ukazivanje na konkretna dela i njihove elemente, smatrajući je transkulturalnom umetnicom, osobom koja je lako prelazila iz jedne u drugu umetničku ulogu, posebno imajući u vidu i njenu poziciju ličnosti od uticaja na sredinu u kojoj je stvarala, umetnice koja je težila da se slikarstvom ostvari jedan „oblik života”. Šuvaković kaže i sledeće: „Ona je u slikarstvu prepoznala ’bojno polje’ života u kome izvodi svoju akciju, tj. sebe kao permanentnu delatnu formu postojanja.”