Provera „zdravstvenog stanja” Terazijske česme

Suve česme, nekoliko stručnjaka i specijalni aparati na stepeništu prizor je koji je mnoge sugrađane juče „zaustavio” ispred Terazijske česme. Ispostavilo se da su česme bile suve i toku prepodneva jer se radi analiza stanja ovog spomenika kulture i to za projekat restauracije. Prema programu rada za ovu godinu posao je poveren Zavodu za zaštitu spomenika kulture grada Beograda. Oni su angažovali stručnjake iz Novog Sada sa Tehnološkog fakulteta iz laboratorije za kulturno nasleđe da bi utvrdili u kom stanju je kamen od koga je česma građena i otkrili eventualna oštećenja.

Posle toga sledi izrada tehničke dokumentacije, prikupljanje svih podataka i izrada projekta. Poslednji put konzervatorski restauratorski radovi na česmi rađeni su 2002-2003. godine, a zbog izloženosti različitim vremenskim uticajima i zagađenju neophodno je u skorije vreme uraditi njenu konzervaciju, restauraciju i sanaciju.

Neobična aparatura koju smo juče zatekli ispred česme ima i neobičan naziv.

– Aparat koji se nalazi ispred česme mi zovemo FTIR i on se koristi da bi se prekontrolisale hemijske veze u materijalu. U ovom slučaju između kamena i veziva koje se koristilo kada se česma postavljala – rekao je jedan od stručnjaka iz Novog Sada.

Terazijska česma se do sada tri puta „selila”, što je svakako uticalo na nju.

Njena gradnja počela je 18. jula 1859. godine po povratku kneza Miloša na srpski presto, a radovi su završeni 1860. Klesarske radove obavio je kamenorezac Franc Loran, koji je za Miloša u isto vreme uradio obelisk ispred Konaka u Topčideru.

Česma je izgrađena na raskrsnici dva najprometnija puta, Smederevskog i Kragujevačkog, na mestu stare česme-terazija iz turskog perioda i drvene kule-vodomera. Bila je smeštena iznad većeg rezervoara za vodu, na prostoru između današnjih hotela „Moskva” i „Balkan”. „Velika cilindrična cisterna imala je sistem za prikupljanje, odmeravanje i ravnomerno razvođenje vode do česama u Beogradskoj varoši”, piše u jednom od ranijih dokumenata Zavoda.

Na ovo mesto voda se dopremala sa Bulbuldera i to cevima od pečene gline.

Iste godine kada je česma podignuta na Terazijama su bili zasađeni divlji kestenovi, čime je oplemenjen ambijent. Pošto je bazen česme bio visok i velikog prečnika, zbog otežanog prikupljanja, voda se odatle najpre zahvatala kofama. Na slavinama su ubrzo bile dodate cevi za dovod vode bliže ivici bazena. Dve godine nakon izgradnje česme, posle turskog bombardovanja grada 1862. godine, na Terazije je bila preneta pijaca sa prostora današnjeg Studentskog trga, a bazen česme se koristio za čuvanje sveže ribe. Česma je bila u okruženju prizemnica i svega nekoliko jednospratnih kuća, hotela „Kasina” i „Pariz”, kasnije i hotela „Balkan”. Tek u poslednjoj četvrtini 19. i početkom 20. veka na Terazijama se grade višespratni objekti prema stilskim uzorima iz velikih evropskih gradova.

Česma je izgrađena od svetlog, tašmajdanskog krečnjaka. Sastoji se od četvorostranog stuba, visine više od osam metara, zapravo zarubljenog obeliska postavljenog u osmougaoni bazen prečnika 10 metara. Obelisk ima tri segmenta. Na drugom kubičnom segmentu na svakoj strani, u središtu kružnog medaljona, postavljena je reljefna lavlja glava, s lulom za izbijanje mlaznice. Na svakoj strani stuba su i inicijali kneza Miloša M. O. I. i godina izgradnje 1860, dok se sa zapadne strane obeliska nalazi reljefni monogram italijanskog kamenoresca Franca Lorana.

Terazijska česma vezuje se za arhitektonska dela romantizma u Srbiji, iz pete i šeste decenije 19. veka.

Zbog promene dinastije na vlasti, kao i toponimskih veza s knezom Milošem Obrenovićem, Terazijska česma je 1911. premeštena u portu topčiderske Crkve Svetih Petra i Pavla, u okruženje dvora i drugih objekata koje je knez podigao. Tu je sve do 1975. godine imala samo ulogu spomenika jer nije bila povezana na vodovodni sistem.

Na inicijativu Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda i Gradskog sekretarijata za urbanizam i zaštitu životne sredine, kao i uz podršku velikog broja građana i kulturnih i javnih radnika, doneta je odluka da se Terazijska česma vrati na svoje prvobitno mesto. Prema projektu arhitekata Uroša Martinovića i Zorana Petrovića uređen je plato oko česme, čime je formiran nov ambijent. Česma je svečano otvorena 12. decembra 1975. godine. Poslednja sanacija i restauracija izvršene su 2003. godine.

Terazijska česma proglašena je spomenikom kulture 1965. godine i predstavlja jedan od prvih i najznačajnijih javnih spomenika Beograda iz prošlog veka.