Miniranja i ubijanja Srba u Zadru i Bjelovaru

Terorisanje Srba u hrvatskim gradovima, posle tri decenije, počelo je da se analizira u istraživačkim radovima. U zagrebačkom časopisu „Tragovi”, čiji su izdavači Srpsko narodno vijeće i Arhiv Srba u Hrvatskoj, unazad dve godine, objavljena su dva „izvorna znanstvena rada”.

Pretprošle godine štampan je tekst Nikole Vukobratovića „’Srbe treba na neki način zastrašiti.’ Miniranja civilnih objekata na području Bjelovara 1991–1995” („Tragovi”, 4/2), a prošle rad Vinka Korotaja Drače „Politika emocija i etničko nasilje: Zadar 1991. godine” („Tragovi” 5/1).

Oba autora na čudan način tumače patološku, socijalnopsihološku dimenziju hrvatskog šovinističkog zuluma, služeći se maglovitim teoremama anglosaksonske provenijencije.

Drača podbača svoje viđenje zadarske srbofobije „teorijom kulturalne politike emocija” Sare Ahmed, profesorke feminizma i lezbejskog feminizma (Kardif/Adelaide), a naročiti oslonac mu je američki istoričar Maks Bergholc, autor „studije nasilja” u Kulen Vakufu 1941. godine (ustaški pokolji Srba i kasnija odmazda srpskih ustanika). Baš ta studija mu je uzor za analizu nasilja u Zadru, što je notorna komparativna i metodološka besmislica.

I Vukobratović sledi konstrukcije i psihologiziranja u tumačenju motiva bjelovarske antisrpske kampanje opsesivnog miniranja i progona. Njegov reper je „koncept amoralne zajednice” politikologinje Mile Dragojević (Tenesi, SAD). I opet je na delu metodski ispad jer Dragojevićeva temelji svoju studiju „u golemoj većini primjera, na srpskim zločinima nad Hrvatima”!

Još od 48. godine pre Hrista, Zadar je romanski, italijanski grad, pa sve do 1944. kada su ga osvojili partizani, a komunistička vlast prognala zadarske Italijane. Novokomponovano „hrvatstvo” Zadra nastoji da se kruniše izgonom Srba. To potvrđuje, u Dalmaciji barjaktarska uloga Zadra u hrvatskom delirijumu zvanom „maspok”, čiji je klimaks bio 1971. Dračin ispitanik (pravosudni policajac) svedoči da su se „napetosti”, pre i posle kraha maspoka „znale preliti i na ulice i rezultirati fizičkim napadima na Srbe”. Ispitanik navodi i „zadarsku šesnaestoricu”, koja je 1974. optužena za formiranje terorističke grupe HORA (Hrvatska oslobodilačka revolucionarna armija), kao osobe koje su u doba maspoka „poticale na nasilje protiv Srba”: „Mi smo 1973. i 1974. imali tih Hrvata uhićenih zbog ustaških pjesama i tučnjave pun zatvor. Dolje u Varoši kad se naliju uhvatili bi Bosance i Srbe, pa udri.”

Već u februaru 1990. dva meseca pre izbora i dolaska HDZ-a na vlast, počelo je zastrašivanje Srba pretećim anonimnim pismima.

U jesen te godine počinje čistka u policiji (otkaz dobilo 11 milicionera Srba), gradskim preduzećima (odeljenju za urbanizam, vatrogasnoj službi) i pritisak na Srbe da potpišu „izjave lojalnosti” hrvatskom „vrhovništvu”. Na Narodnom trgu neki Srbi čekaju u redu da potpišu ponižavajući papir, a drugi, u preduzeću „Adria”, odbijaju, pa njih 15 dobijaju otkaze.

Spektakularni pogrom, poznat kao „zadarska kristalna noć”, desio se 2. maja 1991. kada je demolirano i opljačkano 136 radnji i lokala zadarskih Srba, ali i ispostava i prodavnica firmi iz Srbije, kao što je velika pljačka „Simpa”. Izgovor je bila pogibija policajca Franka Lisice iz obližnjeg Bibinja. Novinske arhive svedoče da je „spontano” vandalizovanje srpskih objekata počelo danima ranije.

Odmah posle ove pohare učestalo je miniranje kuća Srba koji su se sklonili van grada, da se ne bi imali gde vratiti. U eksplozivnim noćima, samo do 15. maja minirana su 93 objekta („Slobodna Dalmacija”, 15. maja 1991). Svedok Đuro Kresović:

– Vrlo dobro se sjećam jednog mopedića crvene boje kojeg su vozila dva mladića, jedan je nosio eksplozivnu napravu u rukama, drugi je vozio, oni bi došli do neke srpske kuće, bacili bi eksploziv na vrata kuće ili terasu, potom otišli do prvog raskršća, tamo su bili policajci kojima su podnosili izvještaj.

Od 1990. kretanje Srba nadziru tzv. „desetari”, pretnje telefonom stižu čak iz Australije. Najkasnije od februara 1991. „trojke” u civilu upadaju u srpske kuće i stanove, prete, premlaćuju i izbacuju vlasnike iz kuća. Kidnapovani Srbi su odvođeni u osnovnu školu Voštarnica, staru ninsku ciglanu i u „Muraj” (sistem podzemnih hodnika ispod starog grada) gde su mučeni i ubijani. Drača ne navodi broj ubijenih, ali tvrdi, pozivajući se na „Zadarski list”, da je „neriješeno ostalo 16 ubojstava”.

Od 10.958 Srba u gradu Zadru, po popisu 1991. ostalo ih je 1995. manje od dve hiljade, prema izveštaju Unprofora.

Pitanje je da li podatak o 650 miniranih srpskih građevina na bjelovarskom području (gradu i 31 selu) odgovara realnom broju, imajući u vidu izjavu načelnika operative bjelovarske policije iz 2015. da je „u pojedinim noćima bilo i preko dvadeset rušenja” i činjenicu da su minerski poduhvati počeli jula 1991. a nastavili se i posle sloma RS Krajine.

Prvi oružani napad na srpsku kuću izveden je u prigradskom naselju Trojstveni Markovac, 23. jula 1993. u jedan sat i dvadeset minuta posle ponoći. U kući je bila petočlana porodica. Najpre je bačena bomba, a posle nekoliko minuta usledili su rafali po kući, oko 150 metaka. Policajci su se već ranije parkirali u komšijskom dvorištu, kao što su se komšije unapred sklonile i, zbog detonacija, ostavile otvorene prozore kuća. Tri i po godine kasnije, na krov ove kuće bačena je eksplozivna naprava.

Dvojica Srba ostala su bez kuće, dok su, u uniformama Hrvatske vojske, bili na ratištu. Jedan istaknuti bjelovarski sportista intervenisao je da se prekine sa eksplozivnim terorom, pa je u vazduh poletela i njegova vikendica.

U Bjelovaru postoji udruženje miniranih, zove se „Pravda”. Jovica Brkić, član udruženja, kaže: „Devedeset odsto nas zna tko nam je točno minirao imovinu. Mi te ljude praktično srećemo svaki dan. Štoviše, pozdravljaju nas na ulici...” (portal zagrebačkih „Novosti”, 29. april 2023).

„Srbe treba na neki način zastrašiti”, da se sele, izjavio je jedan od minera-rekordera, a u pretnjama Srbima „opetovano im je sugerirana” zamena kuća i imanja sa Hrvatima u Vojvodini, navodi se u Vukobratovićevom radu:

– Zamjena kuća između Hrvata, uglavnom iz Vojvodine, i Srba iz Hrvatske odvijale su se još od početka jugoslovenske krize, pri čemu su bile osobito intenzivne u drugoj polovici 1990. i tijekom cijele 1991. ali nastavile su se i dalje. Posljednje slične zamjene svjedoci iz bjelovarskog kraja pamte iz 2010. i 2011.

Posle turskog pustošenja sredinom 16. veka i na bjelovarskom području formira se slavonska krajina preko koje je, na Merkatorovim mapama iz prve polovine 17. veka ispisan naziv RASCIA. Za tamošnje, tada manjinske katolike, u istorijskim izvorima, koriste se termini: Predavci, Slovenci/Slovinci/Slavonci, Kranjci. Pošto među tim katolicima nema hrvatskog imena, zgodno je da ni među pravoslavnima ne bude Srba, u skladu sa starom dobrom simetrijom. Vukobratović svojom mučenom metonimijom više negira nego što zamagljuje srpski etnos slavonskih krajišnika: „Pravoslavno vlaško stanovništvo koje se temeljem svoje crkvene autonomije uglavnom identificiralo sa srednjovjekovnom srpskom državom!”

Grad Bjelovar osnovan je 1756. godine. Broj Srba, u  granicama predratne opštine, između 1991. i 2011. pao je sa 5.898 na 2.563. Simbolični demografski poraz je da u Bjelovarsko-bilogorskoj županiji, prema popisu iz 2021. ima više Čeha nego Srba.

Jedan beogradski glumac, poreklom iz Bjelovara, na pitanje voditeljke HRT-a kako se oseća u zavičaju „poslije svega što se desilo”, odgovorio je: „Kaj se desilo? Niš’ se nije desilo.”