Evropska kapija Krita

Još dok vozeći se pored plaža u nizu, prilazimo starom jezgru Retimna shvatamo da je grad na severozapadu najjužnijeg grčkog ostrva Krita „svet na dlanu”. Za razliku od peskovitih uvala Hanje, plaže Retimna su sve pored grada i tako svima vidljive, a njihov niz se završava, na prilazu luci i starom svetioniku, statuom globusa, posvećenom Apolonu.

Kako nam  je objasnila zamenica gradonačelnika Pepi Birliraki, svojim položajem između Mediterana i Egejskog mora, na važnom pomorskom putu između Istoka i Zapada, stari Retimno uvek je bio privlačna luka. Smešten je na brdu Paleokastri, što po imenu sugeriše da je pre njega na tom mestu postajao stari zamak.

Po prolasku kroz Gradsku kapiju ulazimo u splet uskih ulica između čijih kamenih kuća su „mostići” za cvetne puzavice koje prave hlad.

Venecijanska lođa ili Gradska kuća iz 16. veka bila je mesto okupljanja i dogovora plemića, ali i mletačkih zabava. Nakon pada Retimna u Turske ruke pretvorena je u džamiju. U njoj je arheološki muzej.

Osveženje smo potražili kod fontane Rimondi iz 1626. godine. Tri česme u obliku kamenih lavljih glava bile su važan izvor za stanovnike grada, a danas napajaju turiste u vrelim danima. Oko njih su se nalazili starogrčki stubovi, sačuvane su samo dve ploče između, a u sredini fontane je venecijanski grb.

Povratak u renesansu

Rezbareni ukrasi kuća, slikari s platnom na kamenim pločnicima i stari brodovi vraćaju u doba renesanse. Retimno je sačuvao izgled originalnog italijanskog srednjovekovnog gradića za razliku od starih gradova Hanje i Irakliona između kojih je smeštena.

„Retimno je jedan je od najbolje sačuvanih starih gradova u celoj Grčkoj. Kada su Mleci osvojili ostrvo 1212. godine,  postao je jedno od njihovih uporišta. Tako se ovde tokom četiri veka njihove vladavine razvija i renesansna kultura”, priča gradonačelnica pokazujući nam ukrašene gvozdene venecijanske balkone.

Svetionik, simbol grada, građen je ponovo u osmansko vreme koje na ostrvu traje dva veka potom i o kojem svedoče drveni doksati na spratovima kuća, ali i ostaci džamija nastalih prekrajanjem vizantijskih i venecijanskih hramova. Kasnije su džamije opet pretvarane u crkve. Ove građevine – svedoci smenjivanja kultura i vera – danas su su zadržale i kupole i minarete.

Iz doba Vizantije sačuvan je veliki broj crkava i manastira, a od Venecije su osim luke i uskih ulica nasleđene mnoge fontane i stare dvospratnice. Kao i mletačka tvrđava Forteca koja se, na brdu građena, nadnosi nad obalom.

Grčki domaćini, u prisustvu predstavnika turizma i agencija ostrva Krit, priredili su ručak za beogradske novinare na vrhu Fortece. Dagnje i inćuni, uz kritsku mastiku, obavezni su na stolu. Za nas su kuvari napravili specijalitet Retimna, trouglove od testa s džemom od smokava, a poznate grčke pesme poput „Bele golubice” zapevali smo zajedno.

U ovom gradu je najstarija poslastičarnica na Kritu i u njoj se prave samo baklave i tufahije. Kako su nam poslastičari, naslednici manufakture iz 1946. godine, objasnili, testo se razvija na poseban način, razvlači se preko celih velikih stolova, pokriva platnom i kad odstoji, razvija u „jastuke” od kojih se prave baklave. U posebnoj mašini koju ima samo ova radnja danas kuva se šerbet za tufahije tako da se šećer ne zgrudva.

Nedaleko od ove, sačuvana je i radnjica starog kritskog peciva, ispred koje su redovi turista s raznih meridijana.Grad koji živi cele godine ističe se „na globusu” venecijanskom lepotom i živošću, vizantijskom ozbiljnošću i orijentalnom egzotikom, ali sa upečatljivom grčkom pesmom života.

Sela i manastiri

Po lepotama i plažama uočena su i sela Bali, Aja Galini i Plakijas, do kojih „more” brodića stalno vozi turiste. Poznati muzičar Kostas Muntakis, kog zovu alfa i omega tradicionalne muzike Krita, rođen je u selu koje se zove Alfa. A, brda iznad grada „čuvaju” istorijski poznate manastire

– Preveli, Arsani i Arkadi koji smo posetili. Na ivici jedne uzvisice, jedan je od najvažnijih spomenika Krita. Neki veruju da ga je još u 12. veku sagradio arkadski monah, a drugi da je nazvan po vizantijskom caru Arkadiju. Kada su Osmanlije, osvajajući ostrvo,  posle višečasovne opsade napale manastir, Krićani su svesno zapalili prostoriju punu baruta u kojoj su bili. Poginuli su svi, kao i većina turskih vojnika, pokazujući da žele slobodu i da neće pasti u ruke neprijatelju. Ovaj čin zabeležen je spomen zbirkom skulptura u manastiru i simboliše oslobođenje Krita. Malo je monaha koji ovde još žive, ali manastir ima muzej ikona iz 16. veka, relikvija i ornamenata iz nekoliko revolucija, a u suvenirnici se prodaju velike kopije vizantijskih ikona.

U selu Zonijana iznad Retimna nalazi se Muzej voštanih figura koji predstavlja istoriju ostrva. Autoru Dionisiosu Potamijanosu i njegovoj supruzi trebalo je 40 godina da stvore 87 figura prirodne veličine.

Povelja za „Politiku”

Gradonačelnik Retimna Jorgos Marinakis primio je srpske novinare uz ocenu da je susret s nama „jedan od najznačajnijih za turizam ovoga grada i za prijateljske odnose Srbije i Grčke, Beograda i Retimna”.

Tom prilikom autorki reportaža s Krita Mirjani Nikić uručio je povelju Grada za list „Politika”. On je dodao da su naši turisti ovoga leta pokazali još veće interesovanje za Retimno i Krit nego dosad, ocenjujući da im odgovara to što je i plažu i smeštaj moguće u svakom trenutku ovde brzo naći.

Kafanice i radnje rade do kasno u noć

U starom gradu većina radnji i restorančića ostaju otvoreni u sezoni do kasno u noć. Cene suvenira i garderobe su slične u celoj Grčkoj, porcija šest tanjirića plus grčka salata za dvoje košta 20,08 evra. Osim grilovanog sasanaki sira, kobasica i tikvica na žaru, na ovoj trpezi su i loptice od mesa, caciki, kao i pržena domaća riba, uz bokal lokalnog kritskog vina. U venecijanskoj staroj luci paste s maslinama, ribom i domaćim sastojcima koštaju od devet do 13,5 evra.

Crkve pretvarane u džamije

Džamija Ibrahim Hana nalazi se u sredini venecijanske Fortece. Podignuta je 1850. kao katedrala Svetom Nikoli, ali ju je 1646. sultan preuredio u džamiju. Čvrsta kvadratna konstrukcija s impresivnom kupolom ostala je netaknuta od vremena. Okrenuta je prema Meki i danas je spomenik kulture.

Džamija Nerace ili Gazi Huseinova bila je venecijanska crkva, pa manastir, a potom džamija. U okviru njenih rekonstrukcija izgrađen je minaret s dva balkona, danas najviši u gradu. Ponovo je po oslobođenju pretvorena u crkvu. U njoj se danas održavaju časovi muzike i koncerti.