Halijard – spasonosni vazdušni most

Naredne sedmice u bioskopsko nebo vinuće se film Radoša Bajića „Heroji Halijarda”. Događaji iz ratne 1944. na ekranizaciju su čekali osamdeset godina zbog višedecenijske „nepodobnosti” glavnih aktera – Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO) i njenog komandanta, generala Dragoljuba Mihailovića. Operacija spasavanja i evakuacije savezničkih pilota čije su letelice Nemci oborili nad Srbijom dugo je bila prećutkivana u jugoslovenskoj istoriografiji. Istovremeno, četnička emigracija i pojedini krugovi u SAD uzdizali su Halijard kao krunski dokaz antifašističke borbe JVuO za zapadne liberalno-kapitalističke vrednosti. Ali, kada se razveju sve ideološke dimne zavese, globalne strategije i dnevnopolitičke (zlo)upotrebe povesti, ostaju nepobitne činjenice koje halijardovcima obezbeđuju mesto u herojskom poglavlju nacionalne kulture sećanja.

„Sa improvizovanog aerodroma u Pranjanima, saveznički avioni su 10. avgusta 1944. u Italiju prebacili 225 članova oborenih posada ratnog vazduhoplovstva SAD, zajedno sa još 37 osoba. Bila je to najveća pojedinačna evakuacija iza neprijateljskih linija izvedena u Drugom svetskom ratu u jednom danu”, ističe istoričar Miloš Timotijević, kustos Narodnog muzeja u Čačku i autor monografije „Misija Halijard”.

Poletno-sletna staza u Pranjanima izgrađena je tokom marta 1944. po naređenju generala Mihailovića. Priprema terena radi tajnosti obavljana je uglavnom noću, a radilo se toliko intenzivno da su svima ruke bile pune krvavih žuljeva. Prvi „vazdušni most” sa Galovića poljane uspostavljen je 29. maja 1944, a poslednji spasilački let je obavljen 27. decembra, sa zamrznute ledine u Boljanićima kod Doboja. Za evakuaciju je korišćen i improvizovani aerodrom u Koceljevi.

„JVuO je spasila ukupno 374 Amerikanca i osam Britanaca iz najmanje 65 oborenih letelica. Do aerodroma u Bariju prebacivani su i članovi vojnih misija, oslobođeni zarobljenici, članovi delegacije koju je Draža poslao u Italiju, državljani savezničkih zemalja, ali i naši građani, poput dr Ivana Popova, brata čuvenog obaveštajca Duška Popova. Četnici su prihvatili još oko 130 avijatičara, ali nisu uspeli da ih sami evakuišu. Njih su u Italiju prebacili partizani, neke i Bugari, nakon prelaska na stranu saveznika početkom oktobra 1944”, navodi Timotijević.

Operaciju Halijard osmislila je tokom leta 1944. američka vojnoobaveštajna služba (OSS), sa centrom u južnoj Italiji. U završnom činu rata, kada su se saveznici potpuno okrenuli partizanima, valjalo je odigrati složenu stratešku igru. Bilo je nužno uspostaviti kontakte sa JVuO, koja je kontrolisala područje gde je bilo na stotine pilota oborenih tokom bombardovanja ciljeva u Srbiji, ili pak na povratku iz istih takvih vazdušnih akcija u Rumuniji i Bugarskoj. Četnička komanda je poziv da učestvuje u evakuaciji pilota videla kao tračak nade, ispostaviće se neopravdane, da će time povrati izgubljeno poverenje Sjedinjenih Država i Velike Britanije...

„Saveznički avijatičari čuvani su i lečeni zahvaljujući organizaciji generala Mihailovića, ali je odlučujuća bila spremnost srpskih seljaka da se žrtvuju i da ne prezaju od rizika. Vazduhoplovci su bili razmešteni po seoskim kućama, domaćini su se o njima brinuli kao o najrođenijima. Na aerodrome sa kojih su evakuisani stizali su ne samo iz sela oko Ravne gore već i iz istočne i južne Srbije i istočne Bosne”, kaže Timotijević.

Kako ističe, okupatori su redovno organizovali potere za savezničkim avijatičarima. Na području pod bugarskom okupacijom 9. i 10. avgusta 1943. za odmazdu je streljano 17 meštana sela Suvojnice i Jelašnice kod Crne Trave, zbog učešća u spasavanju američkih avijatičara koje su prihvatili partizani u tom kraju.

„Bugarska vojska preduzela je i veliku poteru za posadom američkog aviona koji se 18. maja 1944. srušio se na jugu Srbije. Amerikance su prihvatili tamošnji seljaci, a zaštitu im je pružila JVuO. Tokom borbe, zarobljena su dvojica bugarskih vojnika i po naređenju narednika Živojina Lenkovića streljana iznad sela Klajićeva, jer su pucali u američke padobrance dok su se spuštali. Bugarska vojska je za odmazdu napala Štab Južnomoravskog korpusa JVuO, a tokom pretresa kuća u selu Mijovcu ubili su domaćina Stanka Radenkovića”, navodi naš sagovornik.

Stradalništvo iz epopeje spasavanja savezničkih vazduhoplovaca nastavilo se i po okončanju rata. Svi pripadnici JVuO povezani sa ovim događajima, kao i njihove porodice, bili su pod višedecenijskom prismotrom nove vlasti.

„Tajna policija pratila je i ljude koje je angažovala zvanična agencija američke vlade za pronalaženje i ekshumaciju tela poginulih avijatičara. Tako je pod optužbom za špijunažu u korist SAD u julu 1947. na smrt osuđen Borivoje Pantelić. Na teret mu je stavljeno i da je proveravao u kakvom je stanju aerodrom u Pranjanima, preko koga je protivnicima režima navodno trebalo da se dopremi pomoć. Ostalih šest optuženih u tom procesu osuđeno je na kazne od osam meseci do 16 godina zatvora ili prisilnog rada”, ističe istoričar Miloš Timotijević.

Eho Halijarda bio je čujan i u posleratnoj Americi. Vlada SAD je 30. marta 1946. od Jugoslavenskih vlasti zvanično zatražila da spaseni avijatičari svedoče na suđenju generalu Mihailoviću. Zahtev je odbijen, a komandant JVuO je osuđen na smrt i pogubljen. Predsednik Hari Truman je 29. marta 1948. posthumno odlikovao generala Mihailovića Ordenom za zasluge (Legion of Merit), jednim od najviših američkih vojnih odlikovanja koja se mogu dodeliti strancima.

Partizanski halijardi

Od 4.780 savezničkih avijatičara čije su letelice u Drugom svetskom ratu završile na tlu Jugoslavije, partizani su evakuisali njih čak 2.010. Međutim, ove podatke nova vlast nije isticala, niti ih je koristila u propagandne svrhe. Kako objašnjava istoričar Miloš Timotijević, tome su kumovale i ideološke barijere. Partizani su osim antifašističke i Narodnooslobodilačke borbe vodili i revolucionarni rat protiv imperijalizma, čije je oličenje bila i ostala Amerika i njena vojska.

Od pomena do spomen-kompleksa

Prvo javno obeležavanje misije Halijard u našoj zemlji dogodilo se 13. maja 1995, kada je Pranjane i Ravnu goru posetila grupa američkih avijatičara, evakuisanih 1944. Ceremonije uz prisustvo zvaničnika Srbije i SAD organizuju se od 2004, a te godine je postavljeno i prvo spomen-obeležje na Galovića poljani. Na istom mestu 2016. podignut je spomenik. Predsednik republike prvi put je prisustvovao komemorativnoj svečanosti 2019, a godinu dana kasnije otvoren je deo memorijalnog kompleksa i sportski aerodrom. U septembru 2021. potpredsednica vlade Maja Gojković predložila je da se Halijard uvrsti u Državni program obeležavanja godišnjica istorijskih događaja oslobodilačkih ratova Srbije.

Američka bolnica u Pranjanima

Osim evakuacionog aerodroma, u Pranjanima je krajem rata postojala i američka vojna bolnica, za lečenje ranjenih avijatičara, pripadnika JVuO i meštana. Bila je smeštena u Zadružnom domu zdravlja, koji je bio zadužbina – upravo jednog Amerikanca. Reč je o Džonu Kingzburiju, predsedniku Društva za pomaganje srpske dece (ogranak Crvenog krsta SAD), članu američke lekarske misije u Srbiji u Prvom svetskom ratu i velikom dobrotvoru.

„U Pranjanima je tokom rata kao doktor radio Vlade Bošković, a ranjene američke avijatičare zbrinjavao je njihov lekar Džek Mitriani. Na celom tom području delovao je David Beraha, sanitetski poručnik Takovske brigade JVuO, po zanimanju apotekar, a u ratnim uslovima i lekar. Budući da je bio Jevrejin, od pogroma je izbegao na planinu Rudnik, a porodicu mu je čuvala organizacija generala Mihailovića”, navodi Miloš Timotijević, kustos Narodnog muzeja u Čačku.

Srbija pod savezničkim bombama

Do tamne strane priče o spasavanju oborenih savezničkih pilota dolazi se odgovorom na pitanje – kako se, što u preletu, što u borbenim akcijama, na nebu iznad Srbije našao toliki broj uglavnom američkih bombardera?

U poslednjem činu Drugog svetskog rata, strategija zapadnih saveznika bila je da se besomučnim udarima iz vazduha na kolena baci nemačka vojna sila, njeni izvori snabdevanja i Hitleru odani kvislingški režimi. Masovna bombardovanja su preduzimana širom Evrope, u oblasti Mediterana, dejstvovano je po svim delovima rasparčane Kraljevine Jugoslavije, po Mađarskoj, Rumuniji, Bugarskoj... Mnogi od tih aviona su usled oštećenja padali na teritoriju Srbije, koja je i sama i te kako bila meta napada. Od prvog udara na Niš 20. oktobra 1943. do poslednjeg vazdušnog napada na Užice 24. novembra 1944, ubojni tovari izručeni su na 28 naseljenih mesta u Srbiji. Samo u uskršnjoj nedelji od 16. do 24. aprila 1944. Beograd je četiri puta razorno bombardovan, a granatama je i kasnije više puta zasipan. Prema obaveštajnim izvorima sa terena, angloamerički avioni su tek sporadično pogađali nemačke vojne ciljeve – bombe su uglavnom sejale smrt među civilima i materijalna dobra pretvarale u ruševine i zgarišta. Tokom tih 13 meseci vazdušne kampanje, ocenjuje istoričar Momčilo Pavlović, po broju žrtava, obimu razaranja i stepenu obuhvata, saveznici su daleko nadmašili učinak nemačke avijacije tokom Aprilskog rata 1941. Za razliku od posada letelica pogođenih protivavionskom vatrom, mnoge od njihovih „kolateralnih” žrtava na tlu nije imao ko da spasava...