Priznavanje kao odricanje

Teritorije današnje Crne Gore su tokom istorije duže bile u sastavu srpske države nego što je to slučaj sa Beogradom. Nastanak srednjovekovne srpske države vezuje se za šest oblasti koje su se tokom vekova posle doseljavanja otimale za prevlast. Reč je o Rasi, Bosni, Paganiji, Zahumlju, Travuniji i Duklji. Malobrojni savremeni izvori govore da je ove oblasti naseljavao jedan narod i da su činile jednu zemlju. Ipak, jedna nesvakidašnja konstrukcija rečenice učenog vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita pružila je jedanaest vekova kasnije osnovu za tvrdnje kako je upravo Duklja, čije je najpoznatije i najznačajnije istorijsko razdoblje povezano sa njenom prevlašću u „Srpskoj zemlji”, izvorište jednog novog državnog i nacionalnog identiteta i jemac posebnosti i nezavisnosti.

Ujedinjenje Srbije pod Stefanom Nemanjom po mnogo čemu je slično stvaranju srednjovekovnih država u Nemačkoj i Francuskoj, sa tom razlikom što su Rašku na put uspona doveli župani pristigli iz Duklje. Stefan Nemanja ne samo da se rodio u blizini današnje Podgorice već je oblast Zete (nekadašnje Duklje) i Primorja smatrao svojom dedovinom.

            Za novovekovnu i savremenu Crnu Goru tokom stoleća nije postojalo nasleđe značajnije od Svetosavlja i Kosovskog zaveta. Spomenuta pod ovim imenom u prvoj polovini 15. veka, Crna Gora je bila tek malena oblast više Skadarskog jezera, okupljena oko Cetinja – tvrdog sedišta poslednje oblasti carstva koja je pala pod osmanski jaram. Sve do 1852. nad ovom zemljom, čiji status je bio nejasan i od velikih sila nepriznat, upravljale su vladike, cetinjski mitropoliti. Nastavljači i zatočnici crkvene hijerarhije Pećke patrijaršije vaskrsle u 16. veku. Ovi teokratski vladari, kojima su Mlečani pokušali da otrgnu svetovnu vlast uspostavljajući ustanovu guvernadura, ne samo da su u svojim mislima gajili nadu da će obnoviti srpsko ili slavenosrpsko carstvo, već je dinastija koja je tradicionalno davala crnogorske vladike nekada davno u Katunsku nahiju doselila iz Bosne. 

            Sva nastojanja za oslobođenjem i stvaranjem velikih država spajala su stanovnike tadašnje Crne Gore sa njihovom pravoslavnom sabraćom iz okolnih krajeva. Slične su bile namere sv. Petra Cetinjskog i Karađorđa, kao i vladike Rada i Garašanina. Tokom 19. veka javile su se i izvesne razlike. Nastojanja srpskih ustanika da se spoje sa Crnogorcima nisu uspela, pošto je poraz na Čegru iz 1809. zaustavio i pobedonosni prodor vojske pod voždom Karađorđem. Ipak, sv. Petar Cetinjski je i pored sve podrške srpskom ustanku svoje poglede okretao ka Boki i naravno Dubrovniku, gde su se već bili utvrdili ruski neprijatelji Francuzi. Slično je bilo i u vreme prvog svetovnog vladara Crne Gore kneza Danila, koji je ovu veliku promenu proglasio u vreme jedne od dugotrajnih kriza ustavobraniteljskog režima u Srbiji. Dugoveki crnogorski knjaz i kasnije prvi i poslednji kralj, Nikola I, u sebi je sažeo sve te velike istorijske protivrečnosti koje su dovele do stvaranja crnogorske države, a kasnije i nacije. Nikola I bio je u siromašnoj i neprijateljima opkoljenoj Crnoj Gori istovremeno reformator i autokrata. Za svoje vladavine učetvorostručio je državnu teritoriju, proglasio se za kralja, doneo prvi ustav, istovremeno niti jedan od ranijih crnogorskih vladara nije tako snažno i istrajno držao vlast. Poslednji crnogorski monarh bio je spreman da prekine odnose sa Srbijom, započne progone opozicije u vreme Bombaške (1908) i Kolašinske afere (1909), toliko se sukobio sa srpskim kraljem da je crnogorska delegacija odlučna da ne prelazi u Beograd ostavila u Zemunu kovčeg sa posmrtnim ostacima kneginje Zorke, njegove kćerke i majke srpskog prestolonaslednika. Na posletku, čak i u progonstvu kralj Nikola je postao pokretač prvog ustanka protiv jedinstvene jugoslovenske države – tzv. Božićne pobune iz 1919. godine. Tokom šest decenija duge vladavine on je bio i jedan od zagovornika srpskog i jugoslovenskog ujedinjenja. Voljan da ustupi knezu Mihailu crnogorski kneževski tron u zamenu za izvesnu svotu novca i dvorac u Francuskoj, ambiciozan da se oženivši sina za članicu porodice Obrenović nekako domogne srpskog prestola, uplašen od ujedinjenja koje bi se dogodilo bez njegove volje ali i nemoćan da ga spreči kada je, 1914. tek godinu dana pošto su Srbija i Crna Gora konačno dobile zajedničku granicu, ujedinjenje dve kraljevine ipak zakratko započelo.

            Opasnost i siromaštvo su svakako velika iskušenja za jednu politiku. Kao jedna od najsiromašnijih evropskih zemalja, krševita i sve do 1878. godine lišena izlaska na obližnje more, opkoljena neprijateljskim carstvima, Crna Gora je tokom 19. veka od rata za oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda stvorila ideal. Misao o jedinstvu sa Srbijom i Rusijom bila je tolika da je prva skupština Crne Gore želela da se preimenuje u „srpsku skupštinu”, dok je na prvim izborima u Kraljevini SHS posle Prvog svetskog rata u oblastima nekadašnje Crne Gore najveći uspeh imala upravo Komunistička partija. Srbija je pomagala Crnu Goru novcem i oružjem, a krajem 19. veka su desetine hiljada stanovnika siromašne kneževine prelazile za vreme poljskih radova preko osmanske teritorije u Srbiju, na „prehranu”.  

            Posle ujedinjenja iz 1918. godine stvari su se izmenile. Nestalo je opasnih suseda, siromaštvo je i dalje bilo izuzetno veliko, a stotine najuglednijih i najobrazovanijih građana bili su nezadovoljni novom državom u kojoj nisu uživali onaj položaj i ugled koji su nekada imali u maloj i siromašnoj, ali sopstvenoj, državi. Pri tom je mlado stanovništvo (1941. godine čak svaki četvrti stanovnik Jugoslavije nije pamtio 1918. godinu) bilo naklonjeno novoj komunističkoj ideologiji. Zato ne čudi što je u Crnoj Gori ovaj pokret imao veliku, mada ne i potpunu podršku. Državnost Crne Gore, kakva je uspostavljena posle 1945. godine omogućila je stvaranje nove nacije. Lišena spoljnih neprijatelja, zasnovana na najvećem progonu crkve u bivšoj Jugoslaviji, zapečaćena vojnim trijumfom nad političkim protivnicima, okrenuta novoj privredi – turizmu, zgodno uvećana za Boku i lišena Metohije, ta nova Crna Gora nastala je na negaciji svojih srpskih korena. Iako svi zagovornici crnogorske posebnosti od Milovana Đilasa do Filipa Vujanovića za to vreme insistiraju na dubokim vezama sa Srbijom, činjenica je da nova nacija nije imala razumevanja i spremnosti da prihvati one svoje sugrađane koji su se i dalje izjašnjavali kao Srbi.  

Ipak, čak i četiri decenije posle Drugog svetskog rata, pošto je u Crnoj Gori stvorena moderna država sa brojnom administracijom, dva univerziteta i akademija nauka, oslonjena  na sopstvene sve veće privredne snage, propast realnog socijalizma ponovo ju je približila Srbiji. Upravo je, međutim, kraj osamdesetih godina pokazao koliko su se Crna Gora i Srbija promenile. Umesto da teže nacionalnom i državnom ujedinjenju, dve republike su postale zaštitnice jugoslovenskog državnog modela. Inicijativa iz 1990. o ujedinjenju dveju jugoslovenskih republika uspela je da okupi jedva desetak hiljada potpisa. Veliko je pitanje koji su bili faktori jedinstva dveju država. Vreme je pokazalo da skoro milion građana Srbije koji su rođeni u Crnoj Gori i čak trećina stanovnika Crne Gore koji se osećaju kao Srbi nisu bili dovoljni. Obe republike i njihovo stanovništvo bili su vezani za jugoslovensku državu i njeno ekonomsko ustrojstvo. Crnogorske vlasti su kasnije prepoznale sve opasnosti koje su pratile politiku Miloševićevog režima, došle su u jedan sasvim ekonomski motivisan sukob sa njim i opstale. Posle 1997. slavodobitno proglašenje „ekonomske samostalnosti” samo je prikrilo jednu od najvećih pomoći iz SAD po stanovniku jedne države. Tek su pad Miloševićevog režima i reforme u Srbiji naterali crnogorske vlasti da zatraže nezavisnost. Uspeh ovog nastojanja pre svega je bio posledica nespremnosti Srbije da napusti stari državni model zajedništva. Cena nezavisnosti bila je uskraćivanje prava srpskom narodu u Crnoj Gori, građanima Crne Gore iz Srbije, srpskoj crkvi... Nedavno priznavanje Kosova takođe je jedan raskid sa prošlošću, ali i politički dug novim istorijskim saveznicima.