Brisanje identiteta srpskog naroda i crkve

Najnoviji slučaj „preuzimanja” ostataka manastira Bogorodice Hvostanske, jednog od najznačajnijih lokaliteta naše crkve na KiM i drevnog sedišta Hvostanske episkopije od 1219. godine, s pravom je izazvao oštre reakcije u stručnoj javnosti i među vernim narodom, saopštila je juče Eparhija raško-prizrenska.

„Sve se ovo dešava neposredno u jeku medijskog prekrajanja istorije hrama Bogorodice Ljeviške u Prizrenu u prištinskoj ’Kohi’ i opštem zamahu agresivnog istorijskog revizionizma i brisanja tragova Srpske pravoslavne crkve (SPC) na ovim prostorima od strane kosovskih vlasti. Iako je nekoliko srednjovekovnih hramova naše crkve na KiM obnovljeno i prošireno na temeljima ranijih zapustelih ili oštećenih ranovizantijskih sakralnih objekata pre 800 i više godina, niko nema pravo da na ovakav brutalan način sada preuzima i preimenuje crkve koje vekovima predstavljaju temelj identiteta našeg naroda i crkve”, navedeno je u saopštenju koje je objavljeno na sajtu eparhije.

Iz eparhije ukazuju da „treba samo zamisliti kakva bi bila reakcija u evropskim zemljama da verski objekti koji su podignuti na temeljima antičkih paganskih svetilišta ili ranijih sakralnih objekata drugih denominacija, preko noći postanu meta aproprijacije od strane političkih vlasti koje bi to radile iz ideoloških razloga”. Ocenjuju da bi takvo ponašanje naišlo na otvorenu osudu javnosti i „zasigurno se našlo na meti zakonskih regulativa koje zabranjuju takvo ponašanje”.

„Nasrtaj na verske objekte koji predstavljaju temelj postojanja i opstanka naše crkve na KiM, bez obzira na političke prilike, predstavlja ništa drugo nego otvoreni akt represije, kršenja verskih i ljudskih prava, i izaziva direktnu etničku i versku netrpeljivost. Da li treba da čekamo da kosovske vlasti jednog dana ukinu i samu SPC kao što su to činile ateističke vlasti u više komunističkih zemalja gde su bogoslužbeni objekti zatvarani, pretvarani u muzeje ili varvarski rušeni i skrnavljeni u ime bezbožne ideologije? Takvo ponašanje nema i ne sme da bude tolerisano u 21. veku, posebno imajući u vidu obaveze koje je Priština preuzela pred zapadnim zemljama od 2008, ali i odredbe Rezolucije 1244 UN, gde se jasno pominje očuvanje srpskog nasleđa”, ukazuju u eparhiji.

SPC je, navedeno je u saopštenju, sa svojim sakralnim objektima značajno obeležila istoriju Kosmeta i to u tolikoj meri da su sva četiri Uneskova spomenika svetske kulturne baštine na ovom prostoru, hramovi iz srpskog, nemanjićkog perioda. Ove svetinje su, kako je napomenuto, istovremeno i stavljene na listu ugrožene svetske baštine i 25. godina se nalaze pod oružanom zaštitom zbog realnih bezbednosnih opasnosti.

„Ovi verski objekti svojom dragocenom arhitekturom i freskama iz perioda od 13. veka nadalje predstavljaju univerzalnu vrednost i nisu od značaja samo za srpski narod i našu crkvu, već su deo i evropske i svetske baštine. Najnoviji slučaj korišćenja mašinerije za postavljanje ograde oko lokaliteta Bogorodice Hvostanske bez ikakve komunikacije sa SPC za koju se zna da je jedna od njenih najvažnijih lokaliteta i postavljanje natpisa samo na albanskom jeziku u kome se izostavlja osam vekova istorije tog važnog verskog sedišta, još jedan je primer koji pokazuje stvarne namere i metode kosovskih vlasti, koje neskriveno žele stvaranje etnički čistog Kosova i nestanak SPC i njenih vernika”, ocenjuju u Eparhiji raško-prizrenskoj.

Sve što se pouzdanije zna o Bogorodici Hvostanskoj jeste, napominju u saopštenju, upravo ono što je vezano za njen istorijat s početka 13. veka. „Sam lokalitet je, kako se priznaje i na natpisu koji je postavljen na albanskom jeziku, detaljno istražen od strane srpskih eminentnih istoričara i arheologa koji su pronašli i sačuvali brojne artefakte, kao što je Rodopovo zvono iz 15. veka i razne druge predmete koji svedoče o identitetu ove svetinje”, navode iz eparhije.

Stoga Eparhija raško-prizrenska odlučno, kako je napomenuto, apeluje na lokalne i međunarodne predstavnike na Kosovu da se zaustavi proces politizacije i selektivne prezentacije duhovne i kulturne baštine SPC.

„Revizija drugih crkava i manastira SPC na KiM predstavlja proces koji duboko ugrožava etničke i verske odnose u širem regionu i vodi brisanju jednog viševekovnog identiteta srpskog naroda i aproprijaciji njegove baštine koja je preživela više stotina godina osmanske vlasti i dva svetska rata”, zaključuju iz u eparhiji.

Malo poznat istorijat nastanka manastira

Ostaci manastirskog kompleksa Crkve Bogorodice Hvostanske, koji se još naziva i Studenica Hvostanska ili Mala Studenica, locirani su u selu Vrela, na udaljenosti oko osam do devet kilometara zapadno od Istoka, navedeno je na sajtu Eparhije raško-prizrenske. Prvi pomen sela kao „zaselak Vrela” datira iz 1397. kada ga kneginja Milica prilaže manastiru Dečanima. Sledeći je u turskom popisu iz 1485, gde je upisan kao manastir Ivrala (Vrela, odnosno Studenica Hvostanska) i u njemu „sin mitropolita Tijokan” i četiri kaluđera. U kasnijem turskom popisu pominje se kao Vrelo Prečiste. U turskom popisu za vreme cara Sulejmana (1494–1566) upisane su i četiri kuće. U sledećem turskom popisu 1570/71. zapisano je da je manastirom rukovodio kaluđer Makarije, bez sumnje budući patrijarh Makarije Sokolović. U narednom turskom popisu 1582. manastirskim imanjem upravlja kaluđer Gerasim koji se ujedno bavio i sokolarstvom.

Istorijat nastanka samog manastira malo je poznat. Godine 1219, kada je Sveti Sava vršeći reorganizaciju novoosnovane Autokefalne srpske crkve, osnovao je Hvostansku episkopiju pri manastiru „u Fosne, u Studenice Male”, kao staro kultno mesto. Episkopija od 1381. prerasta u mitropoliju i prvi hvostanski arhijereji pominju se već početkom 14. veka, a poslednji, po imenu Viktor, 1635. godine. Druga polovina 16. veka za manastir bila je razdoblje procvata, kada se zapaža i znatna umetnička aktivnost. U drugoj polovini 17. veka, najverovatnije u doba Velike seobe 1690, manastir je zapusteo i počeo da propada. Putnici koji su videli manastir u 19. veku svedoče da je Bogorodica Hvostanska potpuno u ruševinama.

Zahvaljujući arheološkim istraživanjima u prošlom veku, stekao se uvid u prvobitan izgled manastira. Tokom arheoloških radova pronađeno je relativno malo nalaza, što svedoči da su ruševine manastira bile više puta prekopavane. Oko crkve je bio veći broj grobova s kamenim pločama. Neke od njih su upotrebljene pri gradnji džamija u selima Vrelo i Studenica, ali su sada prenete u Pećku patrijaršiju. Po natpisima na pločama se vidi da su tokom 14. i 15. veka oko crkve sahranjivani lokalni uglednici, kao i hvostanski episkopi.

Početkom 20. veka jedan meštanin je u ruševinama našao poveće zvono u kome su bila tri primerka oslikane tkanine. Dva od njih se danas čuvaju u Pećkoj patrijaršiji. Najveći je plaštanica iz doba oko 1300. godine, dok je manji, aer s predstavom Oplakivanja Hristovog, crtao zograf Longin 1597. godine.