Od zuba neandertalca do starog srpskog groblja

Kragujevac – Jerinin grad na Jerininom brdu u selu Gradac kod Batočine, s desne strane magistralnog puta ka Kragujevcu, jedan je od najznačajnijih lokaliteta u Srbiji. Na tom kao rukom klesanom brdu i njegovim okomitim stranama prepliću se milenijumi ljudske prošlosti, od praistorije do poznog srednjeg veka. Upravo zbog toga su na ovom prostoru nedavno nastavljena arheološka istraživanja, započeta još pre sedamdeset godina. I to s velikim uspehom, kaže kragujevački arheolog Igor Đurović, rukovodilac projekta Narodnog muzeja Šumadije.

– Odlučili smo da pratimo ranije otkriven antički bedem iz četvrtog veka, koji je dobro očuvan. To je čeoni bedem koji je služio za odbranu grada. Pokazalo se da je to dobra odluka, jer smo pronašli ulaznu kapiju sa stražarskim mestima. Na lokalitetu postoji i drugi bedem koji je gotovo uništen. Taj bedem, po graditeljskim odlikama, pripada periodu 10. i 11. veka, kada je na ovim prostorima bugarska država ratovala protiv Vizantije. U nižim slojevima, prilikom prethodnih istraživanja, pronađen je ljudski skelet sa trobridnom avarskom strelicom u grudima. To govori da su se oko Jerininog grada vodile borbe i mnogo ranije – objašnjava Đurović navodeći da je sredstva za nastavak arheoloških istraživanja 2023. godine odobrilo Ministarstvo kulture.

Prva istraživanja na Jerininom brdu obavljena su 1952. i 1953. godine. Tada je prvi direktor kragujevačkog Narodnog muzeja Dragoljub Petrović hitno zaustavio radove na kamenolomu na susednom Donićkom brdu na kome je otkrivena nekropola, odnosno groblje stanovnika Jerininog grada. Nadzor nad tim istraživanjima bio je poveren Branku Gaveli i Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture.

– Na Donićkom brdu je otkriveno četrdesetak grobova i dosta značajnih nalaza iz antičkog i srednjovekovnog perioda, a profesor Branko Gavela je 1952. započeo iskopavanja pećine ispod Jerininog brda. Tu je pronađen mular, deo zuba i kremeni alat neandertalskog čoveka stariji od 400.000 godina. Pećina u selu Gradac slovila je za našu najstariju paleolitsku stanicu sve do pre dvadesetak godina kada su u pećinama Mala Belanica i Pešturina kod Niša, angažmanom profesora Dušana Mihajlovića, otkriveni ljudski ostaci i vatrište sa očuvanim alatom od pre 400.000 godina. To je ujedno bilo i najznačajnije evropsko otkriće – podseća naš sagovornik.

Jerinino brdo je istureni jezičak planine Straževica i ima strateški položaj u dolini Lepenice. Sam grad se prostire na oko dva hektara, sa bedemima čije konture imaju oblik izduženog petougaonika. U središtu ove poznoantičke naseobine iz rimskog doba pronađeni su i ostaci ranovizantijske crkve većih dimenzija, dužine 17 i širine devet metara.

– To je, nema sumnje, hrišćanska bazilika, sa apsidom okrenutom ka istoku, a na prostoru oko crkve nalazi se i staro srpsko srednjovekovno groblje koje je formirano od 14. do 17. veka, na kome su sahranjivani žitelji ovog kraja. Ispod površinskog sloja Jerininog grada iz 10. i 11. veka otkrivene su i kuće za stanovanje iz šestog veka, a najniži slojevi ovog nalazišta pripadaju praistorijskom periodu, bakarnom i bronzanom dobu iz drugog milenijuma pre nove ere – navodi arheolog Đurović.

Jerinin grad u selu Gradac dobio je ime po Irini Kantakuzin, ženi despota Đurđa Brankovića, koja je u narodnoj tradiciji ostala upamćena i kao prokleta Jerina, najviše zbog navodno prisilne izgradnje Smederevske tvrđave. Ovaj antički grad, koji ima status kulturnog dobra od velikog značaja, otkriven je slučajno 1942. godine, kada je probijen put od Kragujevca do Batočine.

S namerom da popularizuje lokalitet, opština Batočina je 2019. izdvojila određena sredstva za nova arheološka istraživanja koja su uz pomoć države nastavljena ove godine. Pomoć države je i dalje neophodna, budući da Jerinin grad i susedno Donićko brdo, zajedno sa paleolitskom pećinom u selu Gradac i starom Erića vodenicom imaju i turistički potencijal.