Tajna sedmovekovnog trajanja najstarije Trojeručice

Branko Pejović

Karan kod Užica – Pogleda smirenog i blagog, s tri pružene ruke, Bogorodica Trojeručica drži dete u svom naručju na fresci naslikanoj na zazidanim južnim dverima oltarskog prostora u Beloj crkvi karanskoj. Traje nepromenjena bezmalo sedam stoleća, svemu odolevajući, ova verovatno najstarija sačuvana freska Trojeručice u srpskom svetu.

Kakvom je tajnom ova svetinja, uz likove vladara Nemanjića i druge koje krase crkvu podizanu i oslikavanu oko 1340. godine, sačuvana od silnih rušenja kroz vekove, od zuluma obesnih osvajača, zuba vremena... Božja promisao je učinila svoje, veruju u ovom selu vrednih povrtara, koji se našoj veri i bogosluženjima Bele crkve karanske sve više vraćaju.

Čudom su, utisak je, sačuvane te prastare vrednosti ovog hrama u kojem se svašta dešavalo u surovim vremenima. Sadašnji starešina Bele crkve karanske jerej Marko Erić (rodom iz Ljubića kod Čačka) govori za naš list da je crkva najviše propatila u vreme velikih srpskih seoba 1690. i 1739. godine. Tada su ljudi odavde masovno odlazili na sever, do te mere da je ceo kraj potpuno opusteo.

„U to doba je i ovaj hram bio napušten. A kad su se pojedinci vratili nakon tih seoba, zatekli su Belu crkvu karansku provaljenog krova, punu zemlje i blata iznutra. Prema jednom letopisu, unutar hrama su pronađeni čak i jelenski rogovi. Ipak, čudom Božjim neoštećene su ostale freske, i to u izuzetno dobrom stanju s obzirom na to šta je moglo da im se desi kad je krov dugo bio provaljen na pojedinim mestima”, kazuje jerej Marko.

On objašnjava tajnu sedmovekovnog trajanja hrama i freskopisa.

„Mi hrišćani verujemo da istorija nije samo delo ljudskih ruku, nego i svedočanstvo Božjeg delovanja. Verujemo da se sam Gospod Bog postarao da ovaj hram i njegove vrednosti ostanu sačuvani. Kao narod i crkva ozbiljno smo propatili tokom vekova, mnoge svetinje su netragom zatrte, neke su rušene pa obnavljane. A eto, Bela crkva karanska stolećima traje i svedoči o našoj duhovnosti, veri, kulturi. Za to dugo postojanje zaslužni su i njeni sveštenoslužitelji: imamo svedočanstva o znamenitim i manje znanim jerejima koji su ugradili veliki trud i žrtve u održavanje hrama”, priča jerej.

Još je davne 1928. zapis o istoriji, arhitekturi i živopisu ovog hrama, kao svoju doktorsku disertaciju, objavio je znameniti Milan Kašanin. Istraživač srpske srednjovekovne umetnosti i književnosti obrazovan na Sorboni, organizator prvih većih evropskih izložbi u Beogradu, upravnik Muzeja kneza Pavla čiju je umetničku zbirku formirao, autor kritika i putopisa koje je i „Politika” objavljivala... Opčinila je i takvog znalca Bela crkva karanska, koju je proučavao tokom istraživanja, tada finansiranog od Srpske kraljevske akademije.

Pred ovaj Vaskrs sveštenik Marko Erić govori nam o prošlosti i sadašnjosti tog izuzetnog hrama, posvećenog Blagovestima. Najpre uz podsećanje da je ovo najstarija crkva u užičkom kraju, originalno očuvana iz 14. veka. Sa izvornim živopisom, freskama iz tog doba kad je Dušan bio mladi kralj.

„Crkva je spomenik vrhunskog ikonopisa. Ovde su graditelji i freskopisci i te kako bili nadahnuti, a imali su velike uzore iz naših starijih hramova. Crkvu je podigao ktitor Petar Brajan, ovdašnji župan koji nije bio carskog ili kraljevskog porekla, već lokalni velikaš koga ne pominju pisani izvori”, priča naš sagovornik.

Pokazujući nam znamenitosti u crkvi ističe da je najistaknutija Bogorodica Trojeručica karanska, najstarija sačuvana freska Trojeručice u srpskom svetu. Kuriozitet je što je naslikana na zazidanim južnim dverima oltarskog prostora.

„Najčešće imamo tri ulaza u oltar: središnje carske dveri, te severne i južne. Ovde su ove južne (desne) zazidane i tu je naslikana Trojeručica. Ispod nje, u klečećem stavu, primećuje se lik žene u crnom koja pruža ruke ka Bogorodici. Smatra se da je ona možda iz porodice ktitora ove crkve župana Brajana ili neko drugi ko je bio toliko uticajan da se zazidaju dveri i na njima naslika freska Bogorodice”, objašnjava jerej Marko.

Nakon sedam vekova autentično izgledaju i drugi likovi na ostalim zidovima ovog hrama.

„Na severnom zidu kod ulaza je freska ktitorske porodice Petra Brajana. Zid naspram tog krasi kompozicija sa likovima Svetih Nemanjića: tu su Sveti Simeon Mirotočivi, Sveti Sava, kralj Milutin i budući car Dušan sa svojom suprugom Jelenom i malim Urošem. Ovde je Dušan mladi kralj, jer je crkva podizana i oslikavana od 1332. do posle 1340, a ovo je jedna od malobrojnih sačuvanih Dušanovih fresaka iz tog vremena”, kaže Marko Erić.

Jedan od znamenitih artefakata je i „Karansko jevanđelje”, koje se čuva u manastiru Nikolje u Ovčarsko-kablarskoj klisuri, a pisano je u Beloj crkvi karanskoj početkom 17. veka.

Osobenost hrama je što je nastao na ranijim svetilištima, ovde se prepliću slojevi epoha. Tokom radova arheolozi i sveštenici su nalazili ostatke rimske civilizacije, uz nju i slovenske. Jerej ističe da je Časna trpeza Bele crkve karanske podignuta na žrtveniku iz rimskog doba. Sada je uz crkvu lapidarijum rimskih spomenika iz drugog i trećeg veka, a ostaci tako starih nadgrobnih belega mogu se videti i širom crkvene porte.

Doprinos naroda

Kako je služiti ovde, u crkvi tako duge i vredne istorije, pitamo našeg sagovornika.

„S jedne strane čoveka ispunjava osećanje strahopoštovanja, a s druge osećanje odgovornosti, jer je dužan da nastavi kontinuitet koji su sveti preci ovde postavili. Da se ne izneveri ono što pretrajava toliko vekova, a i danas zrači svetošću. Verujem da i narod ovog kraja ima to posebno osećanje, što pokazuju redovnim prisustvom bogosluženjima, kao i odnosom prema hramu. Svi se koliko mogu trude da doprinesu trajanju crkve. Ljudi ovog kraja se, hvala Bogu, vraćaju veri, primetan je sve veći broj mlađih. Dolazi se i s porodicama. S tim što to nisu samo povremeni posetioci, već se sve više aktiviraju u liturgijskom životu. Kad nešto gradimo i renoviramo grad Užice nam uvek pritekne u pomoć u materijalnom pogledu, čine to i druge institucije. A ovaj hram je pod zaštitom kao spomenik kulture od velikog značaja”, sumira starešina Bele crkve karanske Marko Erić.