Ćirilica je deo naše duhovne biografije

Bajina Bašta – „Ćirilična darovnica”, najznačajnija nagrada „Ćirilične baštine”, koja se daje za izuzetan doprinos u očuvanju ćirilice i negovanju srpskog jezika i pisma (prvi dobitnik te nagrade je list „Politika”), dodeljena je ovog puta akademiku prof. dr Zlati Bojović. Dobitnici je darovnicu u Muzeju ćirilice uručio direktor bajinobaštanske Ustanove „Kultura” Milovan Jezdić, a ikonu Svetih Ćirila i Metodija darovao joj je iguman manastira Rača German (Avakumović). Ona je podsetila da ćirilica traje 10 vekova i da su na njoj napisana najveća dela srpskog duha.

Inače, šesta „Ćirilična baština” u Bajinoj Bašti (od 22. do 26. maja) obilovala je programima u slavu ćirilice, uz vredno predavanje akademika Zlate Bojović „Srpski jezik i ćirilica u Dubrovniku”, prvo održano u novootvorenom Muzeju ćirilice u Rači kod istoimenog manastira. Upriličeno je na praznik Svetih Ćirila i Metodija i na Dan slovenske pismenosti i kulture.

Akademik Zlata Bojović, rečeno je, ističe se višedecenijskim predanim radom na istraživanju dubrovačke književnosti i upotrebe ćirilice u Dubrovniku i Dalmaciji tokom srednjeg veka, uz veliki trud da se sačuva ćirilično pismo kao naše identitetsko, kulturno-istorijsko i nacionalno obeležje.

– Odabrala sam ovu temu jer je možda jedno od najsnažnijih svedočanstava o životu ćirilice na velikim prostorima izvan ovog našeg. Ona mnogo govori o srpskom jeziku i ćirilici, samom njenom značaju i vrednosti. Ćirilica je, u stvari, postala deo naše duhovne biografije – istakla je Zlata Bojović, te činjenicu o vekovnom trajanju srpskog jezika u Dubrovniku povezala sa jednim zapisom našeg nobelovca:

– Ocenjujući 1923. dramu iz dubrovačkog života „Maškarate ispod kuplja” Ive Vojnovića (pisca Dubrovačke trilogije), tada mladi Ivo Andrić oduševljeno je govorio o jeziku ove drame, o živom i slikovitom dubrovačkom govoru, koji je na sceni nadvladavao i samu dramu. Istorijska je rečenica Andrića: „Zamislite naš govor (reč je o srpskom jeziku) kako se iz Bosne preko Hercegovine gladi i mekša dok ne stigne u Župu dubrovačku.” Pišući osvrt na Vojnovićevu dramu, Andrić je spontano, po čulu rođenog pisca, jednom rečenicom objasnio poreklo srpskog jezika u Dubrovniku i njegovo trajanje kroz vekove.

Kako je istakla, jezik kojim su govorili žitelji Dubrovačke republike bio je štokavski, dijalekat istočno-hercegovački ijekavskog izgovora. U upotrebi su bila dva pisma: latinično i ćirilično.

– Dubrovčani su u dokumentima, knjigama, rukopisnim delima svoj jezik nazivali dubrovački, naški, srpski, slovinski, ilirski, hrvatski. A u dubrovačkoj državnoj administraciji je još od 14. veka postojao kancelar jezika srpskoga ili jezika slovinskoga. O postojanju kancelara, pisara srpskog jezika ne govore pretpostavke, već izvorni spomenici. Jedan od tih je detaljan opis uloge pisara srpskijeh slova dubrovačkog učitelja iz prve polovine 15. veka Italijana Filipa de Diversisa. On je, pored nekoliko književnih spisa, ostavio i jedan od naročite važnosti za nas, i zato mu hvala, pod naslovom „Opis Dubrovnika”. Tu je pisao o državnom uređenju, običajima, zgradama, zanimanjima Dubrovačke republike – ukazala je prof. Bojović, uz napomenu da je De Diversis naveo i službu pisara čuvara knjiga. Dubrovačka vlada tada je imala pet pisara u državi i svi su bili Italijani, ali u prevodu tog spisa stoji i ovo:

„Pošto u susedstvu toga grada vladaju slovenski gospodari koji pišu ugovore, povlastice, sporazume i pogodbe dubrovačkim gospodarima ćirilicom, potrebno je da Dubrovnik ima kancelara ili pisara koji je podjednako izučio italijansko i slovensko pismo. Takav pisar u Dubrovniku postoji i njegova je dužnost da te ugovore i drugo ćirilicom upisuje u opštinske knjige. On takođe upisuje presude kneza u slovenske i latinske knjige. Te presude se javno čitaju okrivljenima na srpskom jeziku kako bi mogli da ih razumeju.”

– Tokom više od četiri veka postojao je, dakle, u Dubrovniku pisar srpskoga jezika (ili pisar srpskijeh slova), a mnogo puta to je bio poneki od dubrovačkih pisaca. Jedan od tih pisara, De Diversisov savremenik Dubrovčanin Džono Kaličević, službenik carinarnice, zapisao je 1421. godine na jednoj praznoj stranici carinskog statuta lepom staroslovenskom ćirilicom početak najstarije zabeležene dubrovačke pesme. Tako je život potonje plodne dubrovačke poezije započeo ćiriličnim stihovima – zaključuje Zlata Bojović.

Ona je izdvojila to što je Dubrovačka republika od srpskog kralja (potom cara) Dušana u prvoj polovini 14. veka dobila dotadašnju srpsku zemlju poluostrvo Pelješac sa gradom Stonom i delom obale.

– Za tako veliki dar on je tražio da se sačuvaju srpska sela i da se u njih ne useljava drugo stanovništvo, te da tu i dalje služe pravoslavni sveštenici. Drugi uslov bio je da Dubrovnik jednom godišnje srpskim manastirima na Svetoj Gori plaća 500 mletačkih perpera. Dubrovčani su zvanično oba zahteva prihvatili. Međutim, prvi zahtev su prekršili odmah po pripajanju te srpske teritorije: počeli su da pokrštavaju pravoslavno stanovništvo i do kraja 14. veka tu ga više gotovo nije bilo. Drugi zahtev su ispunjavali tokom nekoliko vekova – napomenula je u svom predavanju prof. dr Zlata Bojović.