Relikt epohe komunizma

Kada se govori o razlozima lošeg statusa ćirilice, bilo u izdavaštvu, bilo u medijima, bilo u obrazovnom sistemu, bilo u svakodnevnom životu – glavni je razlog bez sumnje Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisama u Republici Srbiji. Taj zakon je relikt komunističke jezičke politike, jer je u njemu status srpskog jezika i ćirilice predodređen ne Ustavom Republike Srbije iz 1990. godine nego sadržajem Amandmana br. 26 Ustavne komisije Skupštine SR Srbije od 7. januara 1989. godine, kojim je prvi put uz pojam službene upotrebe jezika i pisma uveden i pojam javne upotrebe jezika i pisma.

Pojam „javne upotrebe” Srbima su podarili Hrvati. Izraz „javna upotreba” uveden je prvi put u Ustavu SR Hrvatske iz 1974. godine. Petnaest godina kasnije u Srbiji je, pod uticajem i pritiskom Hrvatske, izraz „javna upotreba jezika i pisma” uveden u navedeni amandman. I upravo kad su Srbi prihvatili hrvatsko stanovište, Hrvati su svoj terminološki izum u svom Ustavu iz 1990. godine odbacili, i ostavili ga Srbima da s njim brigu brinu. Iako je u formulaciji Ustava Srbije od 28. septembra 1990. godine izraz „javna upotreba” formalno napušten, jer se govori samo o službenoj upotrebi jezika i pisma, on se u primeni zadržao u Zakonu o službenoj upotrebi jezika i pisama (1991). A u tom zakonu, kad je u pitanju srpski jezik, izvršena je do danas samo jedna jedina izmena: termin srpskohrvatski jezik zamenjen je terminom srpski jezik, i to tek 7. maja 2010. godine, čak četiri godine posle donošenja novog Ustava Republike Srbije (2006), gde se u članu 10 propisuje službena upotreba samo srpskog jezika i ćiriličnog pisma. Dakle, ni u Ustavu iz 2006. nema ni pomena o „javnoj upotrebi”, ali se ona i dalje, do dana današnjeg, zadržala u nepromenjenom Zakonu o službenoj upotrebi jezika i pisama.

U tom zakonu službena upotreba jezika i pisma vezana je samo za ono što podrazumeva pojam „državne službe”. A sve ono što ne potpada pod službenu podvodi se pod javnu upotrebu jezika i pisma. Jednostavno rečeno: sve što nije službena upotreba „u smislu ovog zakona” (a ona je određena vrlo usko, odnosi se na organe i organizacije „državne službe”, od opštine do republike) – jeste javna upotreba. Kad se to na upotrebu ćirilice primeni – to znači da je ćirilica obavezna samo u radu „državnih službi”, dok je u svim drugim sferama moguća upotreba i latinice. I u svim tim sferama latinica je gotovo potpuno istisnula ćirilicu iz upotrebe. Ako država želi poboljšati status ćirilice, neophodno je da izmeni Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma, i da pojam službene upotrebe ne vezuje samo za „državnu službu”, kako je to nametnuto u komunističkom periodu, nego da ga proširi na sve sfere upotrebe standardnog (književnog) jezika, sem individualne. Drukčije rečeno, da se napokon oslobodi komunističkog relikta javne upotrebe jezika i pisma, što bi bio veliki zakonski podsticaj vraćanju digniteta ćirilici kao srpskom nacionalnom pismu.

Još je jedan bitan razlog za zakonsko vraćanje nacionalnog statusa ćirilici u Srbiji. Takav status, naime, ćirilica već ima u međubibliotečkoj asocijaciji IFLA (The International Federation of Library Associations and Institutions), u kojoj se od 1994. pri kodiranju jezika u katalogizaciji izdanja sve knjige iz Srbije štampane latinicom podvode pod „hrvatski jezik”. Tome je saglasan standard ISO 12199 (Alphabetical Ordering of Multilingual Terminological and Lexicographical Data Represented in the Latin Alphabet), u kome se među jezicima koji koriste latiničko pismo ne navodi srpski jezik. Pošto u međunarodnom informacionom sistemu za kulturni i naučni razvoj, čijih se standarda pridržavaju sve članice Uneska, ne postoji odrednica srpski jezik – latinica, sve što je kod Srba napisano ili će biti napisano takvom latinicom u svetskim bibliotečkim fondovima knjiži se i knjižiće se u – hrvatsku kulturnu baštinu. A na isti način će se „preknjižiti” i sve ono što je srpskom, odnosno srpskohrvatskom latinicom štampano pre 1994. godine sve do 1892. godine, tj. do pojave Hrvatskog pravopisa Ivana Broza. Vezivanje srpskog jezika samo za ćirilicu, a tzv. hrvatskog samo za latinicu usaglasili su i potvrdili 2008. godine sa hrvatske strane Tihomir Maštović, direktor Nacionalne i sveučilišne biblioteke u Zagrebu, a sa srpske Sreten Ugričić u ime Narodne biblioteke Srbije i Ivan Kostić u ime Instituta za standardizaciju Srbije, kada su dogovorili promenu koda u ISO bibliotečkim normama koje su važile za srpskohrvatski jezik.

Budući da je u bivšem srpskohrvatskom kao zajedničkom jeziku hrvatska varijanta src (Serbo-Croatian-Roman) bila isključivo latinička, a srpska varijanta scc (Serbo-Croatian-Cyrillic) isključivo ćirilička – ovim priznanjem tzv. hrvatskog jezika sve što je napisano na latinici smatra se hrvatskim jezikom, dok se samo ono što je napisano ćirilicom knjiži kao srpski jezik.

I umesto da se Srbi vrate svom nacionalnom pismu ćirilici i podstaknu ne samo njeno očuvanje nego i širenje, povedena je svetska kampanja za zaštitu latinice u srpskom jeziku. Tako je Institut za standardizaciju Srbije više puta (1997, 2000, 2016, 2018, 2020) Komisiji za standarde Međunarodnog tehničkog komiteta ISO/TC 37 podnosio zahteve za izmenu standarda ISO 12199 tako „da na listi jezika koji koriste latinički alfabet bude dodat i srpski jezik”. Ali je svaki put predlog odbijen „većinom glasova članica međunarodnog tehničkog komiteta”.

Dakle, samo dela pisana ćirilicom knjiže se kao dela pisana srpskim jezikom, i podvode pod srpsku kulturnu baštinu. Ali kao da većini Srba i nije stalo do srpske kulturne baštine, jer se štampa bar trostruko više latiničkih nego ćiriličkih dela, što znači da se bar trostruko više Srba opredeljuje da pripada hrvatskoj, a ne srpskoj kulturnoj baštini.

Redovni profesor Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu