Kolevka Beograda

Krajem sedamdesetih godina 19. veka, uređujući prostor za temelj postamenta spomenika knezu Mihailu Obrenoviću ispred zdanja Narodnog pozorišta, radnici su naišli na nekoliko neobičnih grobova u kojima su pokojnici bili sahranjeni uspravno. Rad je obustavljen, a to čudno otkriće prijavljeno je Mihailu Valtroviću, profesoru arheologije u Velikoj školi i upravo ustoličenom upravniku Narodnog muzeja.

Pošto se na tom mestu nalazila Virtemberška, a docnije ozloglašena Stambol kapija pred kojom su Turci surovo ubijali buntovne Srbe, grobovi bez obeležja pripisani su osvetničkom besu ili pukoj obesti. Istoričari su tu hipotezu prihvatili, nalaz je evidentiran, a artefakti arhivirani u fundusu muzeja.

Godinama kasnije, pojavila se nova pretpostavka po kojoj je to groblje pripadalo keltskom plemenu Skordisci „koje je utemeljilo grad kraj ušća”, pa su dalja istraživanja obustavljena.

A onda je, između 1958. i 1963. godine prilikom izvođenja zaštitnih arheoloških radova na lokalitetu kraj Mirijevskog potoka, na mestu gde je VI stoleću pre Hrista bilo stanište tračkog plemena Singa, otkrivena tri veka starija keltska nekropola koja je veličinom i brojem grobova ukazivala da je pripadala nekoj većoj naseobini. Tek tada se neko dosetio da je rimsko ime Singidunum zapravo romanizovan stariji naziv Singi dun, Grad Singa, i da na prostoru od četrdesetak hektara nadomak ivice beogradskog grebena iznad ušća gde se nalazio kastrum IV Flavijeve legije nije otkriveno ništa što bi pripadalo Keltima. Tako je Singi dun „preseljen” na Karaburmu, pa današnji žitelji tog dela Palilule mogu da se hvale kako stanuju u kolevci Beograda.

Ali, legionarski Singidunum je prerastao u grad, danas metropolu, a Singi dun je ostao da tavori na dalekoj periferiji, u negdašnjem močvarnom ritu koji se protezao do Mirijevskog potoka.

Niz moćnu reku bili su oveća Višnjica i nešto manje Veliko Selo koji su s gradom bili povezani gotovo neprohodnim putem, pa su tamošnji seljaci koristili Vidinski koji je promicao pored Despotovca, naselja na Smederevskom drumu tako preimenovanom sredinom XV veka u čast despota Stefana Lazarevića, ili su espap za varoške mušterije terali čamcima.

Industrijalizacija

Tom delu grada život je udahnula industrijalizacija koja je počela u drugoj polovini XIX veka, a razbuktala se sa elektrifikacijom, uvođenjem vodovoda i izgradnjom železničke pruge, što je bio još jedan veliki korak kojim su se Beograđani iz orijentalne kasabe zaputili ka Evropi.

Preduzimljivi ljudi spremni da se uhvate ukoštac s novim izazovom odmah su za svoje fabrike i pogone urakljili Dunavsku jaliju, nenastanjenu obalu moćne reke – od Dorćola, preko Vilinih voda i prilaza planiranom Pančevačkom mostu, do Stare Karaburme.

Među prvima bili su Evgenije Mihael koji je tu podigao fabriku štofova, njegov kolega M. Munk s radionicom za izradu tutkala, Dimić sa svojim ciglanama preseljenim sa obala Slavujevog potoka, klanica iznikla na Vilinim vodama čiju je izgradnju pomogao čak i kralj Milan Obrenović i Livnica „Marjanović”. Postalo je to prva industrijska zona Beograda, uzor sličnoj uz Savu, kraj Topčiderskog druma što se protezao na jug varoši, ka Čukarici, Košutnjaku i Rakovici.

A onda su kraj fabrika i radionica počele da niču radničke favele koje su njihovi stanari, ako bi ih odnela voda, gledali što pre da zaborave.

Zapravo, pravi život tom kvartu udahnuo je Kosta Ilić kada je kupio još neuhodanu Mihaelovu štofaru, i tramvaj na liniji broj 9 koji je uveden krajem pretprošlog veka da povezuje Pozorišni trg sa Starom Karaburmom. Kosta je, inače, bio otac Vlade Ilića, preduzimljivog vizionara i velikog dobrotvora koji je tek 1935. bio izabran za predsednika Beogradske opštine pa s uvođenjem tramvajske linije nema nikakve veze. U njegovo vreme onde je nikla  Kafilerija, ali ne kao komunalno preduzeće, već kao pogon za namicanje sirovina namenjenih fabrici rukavica u komšiluku.

Tek tada su počele da niču i kućice od čvrstog materijala, a temelj im je postavio Todor Kamenović, rentijer koji je onde ozidao nekoliko zgrada sa jevtinim stanovima za izdavanje „pod kiriju” ubogim sugrađanima. Pošto je Todor bio i kafedžija, njemu se pripisuju i prve kafane Stare Karaburme kao „dnevni boravci” njegovih kirajdžija.

Rađanje mita

Sirotinja nikad i nigde nije bila omiljeno društvo pa su i odrasli zazirali od tog vilajeta, a kamoli deca. Čak je i naziv Karaburma odzvanjao zlokobno u svesti mališana odrastalih u centru varoši. Jer, Crna omča, kako se doskora „prevodio”, ili Rospi-ćuprija pod kojom su Turci, a zatim i knjaz Miloš Obrenović vešali zlikovce, bili su neizostavni deo njihovih odrastanja. Na sve to, rođena je zloslutna priča o Karaburcima kao prekim i na sve spremnim kavgadžijama! Zbog toga onamo, iza Kafilerije, niti preko Zvezdare, niko nije odlazio bez jakog razloga ili pouzdane pratnje odraslih.

Mit je počeo da se ruši tek kada je dr Dušan Popović u svojoj knjizi „Beograd kroz vekove” radoznalima otkrio da je naziv te daleke periferije izveden od turskog kaja burun, ili u slobodnom prevodu – krivi nos. Zaista, kada se Dunav sagleda iz vazduha, nizvodno ka Pančevu, pravi meander koji obali daje konturu pozamašnog krivog nosa! Pomislilo bi se da su Turci imali zaista dobre kartografe? Ali, postoji i prevod po kojem kaja burun znači stenoviti rt, što deluje tačnije jer taj deo varoši dovodi u vezu sa kamenolomom koji se nekada nalazio u tom ataru. Prvi „prevod” je stariji, ali je drugi tačniji i logičniji. Kao i u slučaju imenovanja Zvezdare, koja je „pokrštena” tek tridesetih godina prošlog stoleća kada je izgrađena nova opservatorija, pa je tadašnjem Velikom Vračaru nadenut naziv Zvezdarnica koji je docnije skraćen na Zvezdara, a ime prihvaćeno i ozvaničeno u nazivu nove opštine 1952. godine. Valjda će se jednom time pozabaviti istoričari i orijentalisti, da bude načisto?!