Osam decenija od „Niškog incidenta”

Niš – Nedaleko od sela Trupale, na izlazu iz Niša prema severu Srbije, odnosno ka Aleksincu i Beogradu, pored spomen-obeležja podignutog poginulim vojnicima Crvene armije danas će biti organizovan komemorativni skup povodom godišnjice „Niškog incidenta”. Posle polaganja cveća i venaca na spomenik i evociranja uspomena na herojsku borbu za oslobođenje Niša, Srbije i Jugoslavije, u večernjim satima biće premijerno prikazan dokumentarni film pod nazivom ,,Greška pukovnika Edvidsona”. Svečanu akademiju i premijeru filma organizuju Društvo srpsko-ruskog prijateljsta i ruskih sunarodnika „Nais” i grad Niš, i održava se povodom osam decenija „Niškog incidenta” i 80. godišnjice oslobođenja Niša u Drugom svetskom ratu.

Kako je za „Politiku” ispričao Nebojša Ozimić, istoričar i kustos niškog Narodnog muzeja, spomenik pored kojeg je zakazan komemorativni skup, na najbolji način pokazuje da se čuvaju vrednosti i sećanja na heroje zajedničke borbe vojnika Crvene armije i boraca Narodnooslobodilačke vojske protiv nacista i domaćih okupatora u Drugom svetskom ratu. „Niški incident” dogodio se na današnji dan pre osam decenija, oko podneva 7. novembra 1944. godine. Počeo je neočekivanim napadom savezničke (američke) avijacije i granatiranjem kolone Crvene armije, koja je iz Niša krenula prema severu Srbije u oslobodilački pohod i konačan obračun sa fašizmom i okupatorima. U bombardovanju motorizovane vojne kolone stradala su 34 vojnika Crvene armije, među njima i general Kotov, a ranjeno je 39 njih. Sukob savezničkih i sovjetskih aviona nastavljen je odmah posle toga na nebu iznad Niša, u pravcu Svrljiga i u Sićevačkoj klisuri.

Toga dana, ispričao je Ozimić, u Nišu je posebnim svečanostima obeležavan Dan oktobarske revolucije – na stadionu FK Pobeda organizovana je fudbalska utakmica ekipa oslobodilačke vojske i Crvene armije, a ispred Narodnog pozorišta u centru grada sve je bilo spremno za vojnu paradu, okupilo se na hiljade građana Niša i pripadnika sovjetske i jugoslovenske vojske. Na vest da je granatirana kolona na putu prema Aleksincu i da ima poginulih i ranjenih, na visoravni na Malom Jastrepcu, gde su bili stacionirani avioni Crvene armije, podignuta je uzbuna. Sa niškog aerodroma, gde je bila eksadrila 707. sovjetskog puka, spremna da naletom iznad grada pozdravi učesnike parade i građane, poleteli su prvi vazduhoplovi u susret savezničkim lovcima i bombarderima koji su se pojavili iz pravca jugozapadne Srbije. Kasnije je utvrđeno da su saveznički (američki) avioni doleteli iz baze u Fođi, u Italiji, i da je komandu nad njima imao pukovnik Edvidson.

U borbi na nebu iznad Niša pogođena su i srušena po tri saveznička i sovjetska aviona, a poginula su po dva pilota. Jedan američki pilot, čiji su avion sovjetske vazduhoplovne snage pogodile, zapalio se i srušio na jugoistoku, a on je zarobljen. Smrtno su u američkim letelicama stradali piloti potporučnici Filip Bruer i Eldon Kolson, kao i sovjetski piloti Dmitrij Petrovič Krivonogij i Šipulja Viktor Mirkofanovič. Komanda savezničke avijacije tvrdila je da je došlo do greške pilota i čitanju mapa. Ipak, pukovnik Edvidson odmah je smenjen sa mesta komandanta savezničkih vazduhoplovnih snaga i poslat na drugu dužnost.

Sutradan, 8. novembra, čelnik Rusije Josif Staljin, koji je pripremao telegram čestitku Frenklinu Ruzveltu povodom novog izbora za predsednika Amerike, od generala Andonova obavešten je o napadu na kolonu Crvene armije kod Niša, i umesto čestitke poslao je poruku: „Dok sam se ja spremao da američkom predsedniku čestitam novi izbor, vi ste nam čestitali 27. rođendan Velikog oktobra tako što ste nam ubili 34 vojnika i oficira, ranili 37, i uništili 20 kamiona...”

Saveznička komanda se uporno pravdala da je napala kolonu Crvene armije zbog greške pilota u čitanju mape, koje su navodno pokazivale da se avioni nalaze iznad Ibarske klisure i da je smatrala da je granatirana kolona nemačke vojske u bekstvu i povlačenju iz Grčke. To objašnjenje o nenamernom napadu i grešci, sovjetska strana nikada nije prihvatila. Čak je među brojnim diplomatskim pokušajima bezuspešan bio i pokušaj američkog ambasadora u Moskvi Averel Harimana, koji je 14. decembra 1944. lično otišao u Kremlj da se izvini u ime američkog predsednika i komandanta američkih vojnih snaga – njegovo izvinjenje nije prihvaćeno.

Mnogi istoričari su decenijama posle „Niškog incidenta” tvrdili da je to bio i početak hladnog rata.

Sve je počelo sa „Politikom”

Dugo se o „Niškom incidentu” ništa nije znalo. „Sve je počelo tekstom u ’Politici’ pre petnaestak godina pod naslovom ’Spomenik u žbunju’ novinara Tome Todorovića, koji je nekoliko meseci pre objavljivanja pronašao zaraslo u travi spomen-obeležje u znak sećanja na ’Niški incident’ postavljeno prvih godina posle Drugog svetskog rata i pre zahlađenja odnosa između SSSR-a i Jugoslavije u vreme Informbiroa. Posle tog teksta uređeno je staro spomen-obeležje, ali nedugo potom inicirana je i izgradnja novog spomenika koji je svečano otkriven na Dan pobede, 9. maja 2022. Nakon teksta u našem listu otvorene su i mnoge do tada nepoznate arhive, došlo se do originalnih dokumenata, štampani su časopisi i knjige, a sada je snimljen i dokumentarni film. Možda će jednoga dana biti napravljen i igrani film, jer interesovanje i za takav poduhvat već postoji”, napisao je Đorđe Janković iz Društva srpsko-ruskog prijateljstva i ruskih sunarodnika „Nais”, uz poziv za večerašnju premijeru dokumentarnog filma. U Nišu je 2015. godine na obodu Muzeja logora na Crvenom krstu podignut spomenik svim poginulim sovjetskim vojnicima u Drugom svetskom ratu.