Beogradska operacija (11–22. oktobra 1944)

Beogradska operacija obuhvata napadna borbena dejstva Prve armijske grupe NOVJ jačine oko 60.000 boraca i Četvrtog gardijskog mehanizovanog i 75. streljačkog korpusa, Devetog mešovitog avio-korpusa i Dunavske flotile, Trećeg ukrajinskog fronta Crvene armije jačine preko 40.000 boraca protiv nemačke beogradske i smederevske grupacije jačine oko 60.000 vojnika, od 11. do 22. oktobra 1944. za oslobođenje Beograda i njegove šire okoline. Vođena je na teritoriji reka Sava – Obrenovac – Aranđelovac – Velika Plana – Požarevac – reka Dunav – Zemun – Bežanijska kosa – reka Sava.

Nemci su blagovremeno pripremili Beograd za odbranu i pretvorili ga u širi mostobran koji je trebalo uporno braniti do dolaska snaga korpusne grupe „Štetner” sa istoka i snaga Grupe armija E iz Grčke.

Operativnu zonu Beograda branila je korpusna grupa generala Vilija Šnekenburgera, sa preko 30.000 vojnika, oko 300 artiljerijskih i minobacačkih oruđa i oko 70 tenkova i oklopnih automobila, a glavninu su činili delovi 117. i 118. lovačke divizije i 20. protivtenkovske divizije. Na Zemunskom aerodromu nalazilo se 75 aviona bombardera i izvestan broj lovaca.

U odbranu Beograda su uključene preostale kvislinške snage: Nedićeva gradska policija, delovi Srpske državne straže, Ljotićeve jedinice iz sastava Srpskog dobrovoljačkog korpusa i snage belogardejskog Ruskog zaštitnog korpusa.

Korpusna grupa generala Valtera Štetnera činila je posebnu grupaciju, koja se pod borbom probijala iz istočne Srbije. U njenom sastavu su bile snage jačine tri divizije, ukupno oko 30.000 vojnika, a glavninu su činile Prva brdska divizija, divizija „Brandenburg” i 92. motorizovana brigada.

Uoči početka Beogradske operacije odbrana Beograda je dobila svoju konačnu fizionomiju i naziv „Tvrđava Beograd”, koja se sastojala od spoljnog odbrambenog pojasa, koji se protezao od Ostružnice, preko Žarkova, ispred Avale do Dunava kod sela Vinče u dužini preko 30 km i neposrednog odbrambenog pojasa koji se protezao periferijom grada od Čukarice, preko Banovog brda, Košutnjaka i Topčidera, Dedinja, Banjičkog visa, Konjarnika i Velikog Vračara do Boleča u dužini oko 20 km, i od rejona i čvorova u unutrašnjosti grada.

Komandant Jugoistoka feldmaršal Maksimilijan fon Vajks je 3. oktobra proglasio Beograd operativnim područjem. Vladu su preuzele nemačke vojne vlasti, a većina članova kvislinške vlade Milana Nedića je napustila Srbiju 4. oktobra, dok je general Nedić krenuo iz Beograda 6. oktobra preko Novog Sada, Subotice i Budimpešte i, skupa sa vladom, stigao u Beč 10. oktobra 1944. godine.

U zajedničkoj ofanzivi jedinica NOVJ i Trećeg ukrajinskog fronta Crvene armije za oslobođenje Srbije i Beograda najznačajnija je Beogradska operacija, koja sadrži napadna borbena dejstva: Prve armijske grupe NOVJ jačine oko 60.000 boraca, pod komandom general-lajtnanta Peka Dapčevića, političkog komesara pukovnika Mijalka Todorovića i načelnika štaba potpukovnika Sava Drljevića i Četvrtog gardijskog mehanizovanog i 75. streljačkog korpusa, Devetog mešovitog avio-korpusa i Dunavske flotile Crvene armije jačine oko 40.000 boraca protiv nemačke beogradske i smederevske grupacije jačine oko 60.000 vojnika, što ukupno iznosi oko 160.000 vojnika. Trajala je od 11. do 22. oktobra 1944. godine, za oslobođenje Beograda i njegove okoline.

Vođena je na teritoriji ograničenoj: reka Sava – Obrenovac – Aranđelovac – Velika Plana – Požarevac – reka Dunav – Zemun – Bežanijska kosa – reka Sava.

Cilj beogradske operacije bio je da se zajedničkim dejstvima jedinica NOVJ i Crvene armije u zonama nastupanja razbiju nemačke snage i oslobodi Beograd, kao i da se spreči izvlačenje nemačke Grupe armija E iz južnih oblasti Balkanskog poluostrva preko Srbije i Beograda.

*Učesnik NOR-a, pukovnik u penziji

 (16. novembar – Prva etapa Beogradske operacije)