Divlja antropološka misao

Svi smo čitali, čitamo ili ćemo čitati Levi-Strosa, na različite načine, u različita vremena i iz različitih pozicija u svetu, zato što njegovo naučnoantropološko i književno delo čini deo ukupne kulturne istorije Zapada, rekao je svojevremeno LujAltiser.

Klod Levi-Stros rođen je 1908. godine u Briselu (Belgija), ali je detinjstvo i mladost proveo u Parizu. Potiče iz jevrejske građanske porodice: otac mu je bio slikar koji se specijalizovao za izradu portreta i pejzaža po narudžbini, a slikarstvom su se bavila i dvojica Levi-Strosovih stričeva. Od rane mladosti interesovala su ga politička i društvena pitanja, zanosio se socijalističkim idejama, i potpao pod uticaj jednog mladog belgijskog socijaliste. Sa šesnaest godina on čita dela Marksa i Prudona i upoznaje se sa Kantovim i Hegelovim idejama koje ga uvode u jedan novi duhovni svet.

Studirao je uporedo pravo i filozofiju na Pariskom univerzitetu (1927-1934), ali je to iskustvo bilo za njega „razočaravajuće”. U tom periodu postao je član Socijalističke partije Francuske, koja je za njega predstavljala intelektualno i političko utočište: „Pomisao da prebacim most između velike filozofske tradicije, mislim na Dekarta, Lajbnica, Kanta i političke misli kao što je Marksova, bila je vrlo privlačna”, pisao je.

Diplomirani filozof postaje mladi gimnazijski nastavnik. Ali, Levi-Stros već 1935. dobija mesto profesora sociologije na Univerzitetu Sao Paulo. Krenuo je na putovanje u Brazil, koje će dovesti do preokreta u njegovoj karijeri i privatnom životu. Bio je obuzet „etnologijom kao pobunom protiv Dirkema, koji nije bio čovek terena, čovek ekspedicija, dok sam ja otkrivao etnologiju preko Engleza i Amerikanaca”.

Tamo je dobio praktičnu mogućnost da postane etnograf, da se okuša u terenskom radu. U početku je zajedno sa studentima vršio manja anketna ispitivanja folklora grada Sao Paula i njegove okoline, da bi, nakon prve godine, započeo prvo pravo terensko istraživanje plemena Kaduveo i Bororo, u trajanju od nekoliko meseci. U vreme raspusta vratio se u Francusku i u Parizu priredio svoju prvu etnološku izložbu. Zahvaljujući toj izložbi iz 1936. godine, dobio je kredit od Muzeja čoveka i naučnog istraživanja za novu, ambicioznije zamišljenu ekspediciju u Mato Groso, na teritoriji plemena Nambikvara. Ta druga ekspedicija, podrobno opisana u Tužnim tropima, trajala je više od godinu dana. Njen glavni naučni rezultat predstavlja monografija o Nambikvarama – „Porodični i društveni život Indijanaca Nambikvara”, Pariz, 1945, koju će autor, po povratku u domovinu 1948, podneti kao dopunsku tezu, uz Elementarne strukture srodstva kao glavnu doktorsku disertaciju.

Levi-Stros je napustio Brazil 1939. godine i više se tamo nije vraćao, uprkos svojim željama i pokušajima, sve do 1985, kada mu se ukazala prilika za službeno putovanje zajedno sa Fransoa Miteranom. Po povratku u Francusku služio je vojni rok (1939-1940), da bi ga napad na Francusku zatekao kao oficira za vezu između francuske i britanske armije na liniji Mažino. Nakon kapitulacije, biva demobilisan i prisiljen da spasava goli život. Na sreću, ukazala se povoljna prilika da otputuje u SAD, na poziv Rokfelerove fondacije koja je sprovodila plan spasavanja evropskih naučnika, filozofa i intelektualaca.

Dobija mesto predavača na Novoj školi za društvena istraživanja u Njujorku a zatim i na Slobodnoj školi za visoke studije. Tada je upoznao Romana Jakobsona, čuvenog lingvistu i pripadnika Praškog kruga, škole ruskih formalista. Bio je to početak plodne saradnje i dugogodišnjeg prijateljstva. O sebi iz tog razdoblja Levi-Stros je rekao: „Bio sam u to vreme neka vrsta naivnog strukturaliste. Obrađivao sam strukturalizam i ne znajući da to činim. Jakobson mi je otkrio postojanje jednog odsečka nauke koji već čini disciplinu: lingvistiku, u kojoj se ja nisam nikad oprobao. Za mene je to bilo pravo nadahnuće”.

Na Jakobsonov podsticaj, Levi-Stros je 1943. godine započeo rad na kapitalnoj studiji iz rane faze svog rada Elementarne strukture srodstvakoju je završio 1947. U periodu 1946-1947. obavljao je i dužnost francuskog kulturnog atašea u Sjedinjenim Državama. Godine 1958. Levi-Stros je izabran u Kolež de Frans, gde je predavao od 1960. do 1982, tj. do odlaska u penziju, a u Francusku akademiju primljen je 1973.

Nakon knjige o rasi i istoriji (1952), pojavili su se Tužni tropi (1955). Ovo delo pripada prvom velikom razdoblju njegovog rada koje je bilo posvećeno proučavanju društvene strukture i sistema srodstva. Drugo razdoblje, znatno duže od prethodnog i posvećeno proučavanju mitološko-religijskih predstava i „nauci konkretnog” ili logici misli u „divljem stanju”, započelo je radom na Totemizmu danas i Divljoj misli (1962). To je bio uvod u monumentalno delo Mitologike (u periodu 1964-1971. objavio je četiri knjige Mitologika; rad na njima trajao je pune dve decenije, od 1950. do 1970). Ove tekstove Levi-Stros kvalifikuje kao „kritičke u kantovskom smislu” i obrazlaže svoju kritičku nameru potrebom da se etnologija oslobodi „izvesnih iluzija koje su otežavale proučavanje verskih činjenica u društvima u kojima nije postojala pismenost” (Izbliza i izdaleka, 83).

Tužni tropi su remek-delo antropološkog pisanja, koje je postalo antropološki bestseler: intelektualna autobiografija, putopis i filozofska refleksija o putovanju, etnografska studija i filozofsko-reformistički traktat (homage Rusou i tematici „plemenitog divljaka”). Drugi nivo teksta čini naučnoetnografsko istraživanje na terenu, a treći nivo sadrži zametke docnijeg Levi-Strosovog teorijskog rada u znaku elaborirane distinkcije između „vrućih”, „mobilnih”, „termodinamičkih” društava i „hladnih”, „statičnih”, „mehaničkih” društava.

Levi-Strosova ideja da sistemi srodstva počivaju na razmeni žena između društvenih grupa, temeljno je uzdrmala dotadašnje teorije koje su naglasak stavljale na odnose između linearnih srodnika i kategorije krvnog srodstva. Podjednako revolucionarna bila su njegova istraživanja mitova. Deleći mitove na uže jedinice (miteme), Levi Stros je kreirao analitičko sredstvo u razotkrivanju nesvesne strukture mitova, koja je omogućiladekodiranje poruka mitoloških i drugih folklornih sadržaja.